Ksiądz katolicki narodowości polskiej.
Urodzony 3 listopada 1821r., zmarły 31 marca 1907r. Przez blisko 50 lat przełożony jedynej parafii katolickiej w Pile pw. św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty.
Urodził się w Chełmnie(wtedy pod zaborem pruskim), z rodziców Fryderyka Albrechta Stocka i Marii Wróblewskiej. Zmarł w Pile, został pochowany na starym cmentarzu katolickim, przy Berlinerstrasse (d. ulica Berlińska, obecnie Aleja Wojska Polskiego). Miejsce prawdopodobnego pochówku upamiętnia stojący do dziś okazały 3 metrowy kamienno-betonowy krzyż, górujący nad pozostałościami nieczynnej od dawna nekropolii).
Wychowany w religijnej mieszczańskiej rodzinie, od dzieciństwa chciał być księdzem. Świadectwo dojrzałości uzyskał po ukończeniu renomowanego gimnazjum. Królewskie Katolickie Gimnazjum Męskie w Chełmnie działało od 1837r. Kontynuowało tradycje słynnej w okresie staropolskim Akademii Chełmińskiej. W XIX wieku uchodziło za najbardziej spolonizowaną placówkę szkolną na Pomorzu. Dyrektorem w okresie nauki Ludwika, był ksiądz Karl Richter(1804-1869), a wykładowcami między innymi dr Wojciech Łożyński(1808-1884),świetny filolog i pedagog oraz ksiądz Antoni Knast(1814-1852) katecheta, a przy tym odważny polski publicysta. Po maturze Stock wyjechał do Freiburga, Monachium i Münster, celem odbycia pięcioletnich studiów filozoficznych(humanistycznych). 19 października 1847r. wstąpił do diecezjalnego seminarium duchownego w Pelplinie, gdzie studiował z kilkumiesięczną przerwą, a które opuścił 18 lipca 1849r. Seminarium diecezji chełmińskiej zostało w 1829r. przeniesione z Chełmna do Pelplina i rozmieszczone w budynkach klasztornych skasowanego przez Prusaków zakonu Cystersów. Absolwentem uczelni był m.in. ks. Maksymilian Grochowski(1869-1939), przedwojenny proboszcz w Głubczynie, działacz Związku Polaków w Niemczech. 24 września 1849r. Stock jako kleryk przeniósł się do seminarium w Poznaniu, mieszczącym się w gmachu dawnej Akademii Lubrańskiego. Tu w 1850r. z rąk arcybiskupa Leona Przyłuskiego otrzymał święcenia kapłańskie. W opinii końcowej uczelnia określała go jako „wychowanka o żywym temperamencie, który w przyszłości musi popracować nad łagodnością.”
Rozpoczął pracę duszpasterską w charakterze wikariusza w wielkopolskim Dolsku, niewielkim miasteczku(wówczas ok.1500 mieszkańców) położonym w połowie drogi między Śremem a Gostyniem. Następnie- w 1852r., został katechetą i wykładowcą religii w seminarium nauczycielskim w Poznaniu.
1 kwietnia 1856r. objął beneficjum w Pile na stanowisku komendarza (zarządcy-tymczasowego proboszcza) kościoła i parafii św. Janów. Pilska parafia objęta była patronatem królewskim, na obsadę funkcji proboszcza wpływ miała administracja pruska. Stąd powtarzające się długie okresy zarządu komendarskiego do czasu uzgodnienia ze stroną kościelną kompromisowego kandydata. Należy pamiętać, że kadencja księdza Ludwika rozpoczęła się w okresie gwałtownych przemian gospodarczych, społecznych i politycznych w Europie. Dynamicznie rozwijająca się nauka dostarczała nowych odkryć, a technologia wynalazków. Tradycyjna instytucja i struktura Kościoła poddana została presji postępu i nowoczesności. Spowodowało to konieczność zwołania Soboru Powszechnego(Sobór Watykański I) i wypracowania nowego modus vivendi.
Stock przejął urząd po ks. Augustynie Gissmanie(1817-1856), który posługiwał w tej roli w latach 1850-1856, niestety nie władając prawie wcale językiem polskim. 31 maja 1860r. ksiądz Ludwik został ostatecznie mianowany proboszczem. Z jednej strony jego postawa w tym okresie stwarzała wrażenie wystarczającej lojalności wobec administracji świeckiej. Z drugiej, pewnie również dlatego, że wśród wiernych ponownie wzrosła liczba Polaków. Przez pierwsze 60 czy 70 lat po pierwszym rozbiorze Rzeczypospolitej w 1772r., stosunki ludnościowe stopniowo zmieniały się na korzyść ludności niemieckiej. Około roku 1834 w mieście mieszkało około 1300 Polaków i 1300 Niemców oraz 400 Żydów. Trend ten został czasowo powstrzymany m.in. w związku z przybyciem do miasta w 1853r. 4. Pułku Ułanów, w którego szeregach znajdowało się wielu żołnierzy polskiego pochodzenia nie znających zbyt dobrze niemieckiego. Wzmogła się zatem potrzeba komunikacji religijnej w rodzimych językach obu głównych grup narodowościowych. Stopniowo wznowiono więc kazania po polsku, a ksiądz Ludwik upominał się u władz pruskich o prawa tutejszych Polaków do posługi duchowej w mowie ojczystej. Zwiększył częstotliwość nabożeństw w kościołach filialnych, objął działaniem duszpasterskim więźniów pilskiego aresztu ( mieścił się przy Sądzie Królewskim, przy Friedrichstrasse, dzisiaj Spacerowa) oraz żołnierzy garnizonu(w tym okresie ok. 1000-1500 żołnierzy). Nauka religii odbywała się w gminnych szkołach elementarnych prowadzonych przez wyznaniowe towarzystwa szkolne. Lekcji udzielali duchowni albo nauczyciele świeccy. Co ciekawe, proboszczowie parafii dysponowali uprawnieniami kontrolnymi w stosunku do poziomu przekazywania tej wiedzy. Urzędowo byli też przy okazji zobowiązani do nadzoru nad wypełnianiem obowiązku szkolnego przez dzieci przypisane do parafii. Ksiądz Stock dbał o moralne wychowanie nie tylko młodzieży. W latach dziewięćdziesiątych XIX wieku założył katolickie bractwo dobrowolnej abstynencji. Cele bractwa zgodne były z ówczesnym poglądem patriotycznego nurtu w polskim Kościele stwierdzającym, że świadome i czynne narodowo może być tylko społeczeństwo wolne od pijaństwa.
Do parafii św. Janów należały okoliczne wsie i osady: Zawada, Kotuń, Pokrzywnica, Cyk, Dolaszewo, Leszków, Koszyce, Dobrzyca, Motylewo i Ługi Ujskie. Do 1835r. wokół kościoła funkcjonował pozostający w jego jurysdykcji cmentarz katolicki. Oczywiście piecza ta została utrzymana także po przeniesieniu pochówków na wzgórze przy Berlińskiej, gdzie niebawem powstały też kwatery ewangelickie.
Za jego rządów wybudowano i poświęcono w 1858r. nowy kościół i plebanię w nieodległej Pokrzywnicy. W 1864r. także przebudował główną świątynię parafialną. Uzyskał zgodę konsystorza (kurii biskupiej- urzędu administracyjno-sądowego oraz doradczego arcybiskupa) w Poznaniu na przebicie wejścia do zakrystii od strony północnej, co usprawniło funkcjonowanie świątyni. Trzydzieści lat później musiał wznieść nową plebanię, dotychczasowa uległa bowiem zniszczeniu, podczas głośnej erupcji wód gruntowych w centrum miasta w roku 1893.(tzw. „studni nieszczęścia”).
W roku 1876r. zaakceptował i przeprowadził pomysł Towarzystwa Przemysłowego z profesorem łaciny w Gimnazjum Królewskim w Pile dr Antonim Drygasem(1847-1917) na czele, oraz Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk( inicjatywa Wydziału Przyrodniczego PTPN) umieszczenia na ścianie jednej z kaplic kościoła, marmurowej tablicy, w 50 rocznicę śmierci księdza Stanisława Staszica, upamiętniającej jego chrzest w tym kościele. Tablica przetrwała zawirowania dziejowe, dodawała otuchy rodakom, a dzisiaj przechowywana jest w pilskim Muzeum Staszica. Ludwik Stock patronował działającemu przy kościele św. Janów, Towarzystwu, które organizowało spotkania edukacyjne nie tylko o profilu technicznym, ale z udziałem księdza proboszcza i wikariuszy, także z zakresu historii i literatury polskiej. Ponadto wystawiało sztuki teatralne i gromadziło zbiory biblioteczne. W 1892r. nazwę zmieniło na Katolickie Towarzystwo Przemysłowe. Wśród wikariuszy przydzielonych do pomocy proboszczowi na przestrzeni, prawie jego półwiecznej kadencji, być może wskutek też jego osobistych starań, przeważali duchowni deklarujący się jednoznacznie jako Polacy. Jednocześnie byli to ludzie światli, w przyszłości wybitni duszpasterze i zasłużeni na polu nauki. Wymienić należy : ks. Wojciecha Pyszkę(1845-?), w Pile w okresie od 1874(opiekuna duchowego Towarzystwa Przemysłowców), ks. Michała Tuchowskiego vel Tuchockiego(1853-1902) w Pile w latach 1884-1886, ks. Antoniego Zarzyckiego (1865-1933), w Pile 1892-1893, potem proboszcza w Kępnie oraz członka PTPN, ks. Stefana Jankiewicza(1866-1932), w Pile 1893-1894, później proboszcza w Słupi, doktora, kanonika, dziekana leszczyńskiego, członka PTPN, ks. Józefa Jana Zalewskiego(1870-1936), w Pile 1894-1895, następnie proboszcza w Poznaniu i Przemęcie, także członka PTPN, ks. Józefa Pałkowskiego(1872-1931), w Pile 1895-1897,ks. Juliana Flacha(1872-1941), w Pile 1896-1897, potem doktora teologii i członka PTPN, ks. Stanisława Podkomorskiego(1873-1930), w Pile 1897-1899, ks. Kazimierza Robakowskiego.
W 1900r. ksiądz Ludwik Stock został mianowany, dekretem arcybiskupim, Radcą Duchownym ad honores. W kościele pilskim pracował jeszcze do 1 lipca 1904r. Wówczas zrzekł się stanowiska, przeszedł na emeryturę i zamieszkał w kamienicy nr 6 przy Kleine Kirchenstrasse(Małej Kościelnej), krótkiej uliczce (dziś nieistniejącej) między Nowym Rynkiem(Neuer Markt) a Wielką Kościelną(Grosse Kirchenstrasse). Jego sąsiadami byli królewski lekarz dr Schafer(nr 5) oraz kupiec Johann Semrau(nr 7; uliczka liczyła 13 numerów).
Ksiądz Stock był za swoją pryncypialną postawę katolicką i narodową szykanowany podczas Kulturkampfu, m.in. na krótko suspendowany przez władze diecezji na okres przymusowej pokuty poza parafią. Kiedy Stock przybył do Piły (1856), liczyła ona ok. 6000 mieszkańców. Przyrost liczebny wiernych(ok. r. 1895 szacowano na 2000 osób przy liczbie 17000 mieszkańców, a w 1914r. 25000 obywateli), nakłoniło wspólnotę katolicką i prężnie działającą radą parafialną Św. Janów, do działań, m.in. przez petycje do władz świeckich i kościelnych o zwiększenie możliwości sprawowania kultu po polsku, do uzyskania zgody na budowę drugiego kościoła. Starający się w swojej argumentacji dyplomatycznie,. a zarazem stanowczo, wskazywali na rosnące potrzeby katolików niemieckich.
Należy podkreślić, że w radzie parafialnej aktywnie działali wówczas nobliwi, patriotycznie zaangażowani Pilanie, tacy jak, lekarz Antoni Drożyński i Andrzej Jaksa, a polscy parafianie zdołali wywalczyć u św. Janów znaczne, nie tylko językowe koncesje i w niektórych obszarach zdominowali życie wspólnoty. Kościół stał się wręcz głównym ogniskiem polskości w mieści. W takiej sytuacji po uzyskaniu zgody, w latach 1912-1914 rekordowo szybko przeprowadzono inwestycję, w postaci stojącego do dziś w centrum miasta, kościoła pw. Świętej Rodziny. Środki pozyskano częściowo drogą sprzedaży magistratowi kościelnych terenów za torami kolejowymi, dzisiaj wchodzących w skład dzielnicy Staszyce(tzw. „drugie dołki”).
Na polu teologicznym i duszpasterskim Stock przeciwstawiał się sekciarskiej, wygasającej działalności innego pilskiego kapłana Jana Czerskiego(1813-1898), założyciela w 1844r. Gminy- Chrześcijańsko-Apostolsko-Katolickiej, liczącej maksymalnie ok. 100 członków, zarówno Polaków, jak i Niemców. Kościelny dysydent był publicznie wzywany o opamiętanie przez własną matkę, a w 1845r. został ekskomunikowany. Ks. Jan Czerski był fundatorem budynku odrębnej pilskiej świątyni przy Starym Rynku(Alter Markt), wzniesionej w 1846r., a po ostatecznym upadku sekty, w 1900r. przekazanego/sprzedanego staroluteranom.
W okresie urzędowania w Pile ksiądz Stock jako proboszcz podlegał kilku kolejnym arcybiskupom, zarazem poznańskim i gnieźnieńskim. Po Kongresie Wiedeńskim(1815r.) papież Pius VII dostosował ( Bulla „De salute animarum” z roku 1821) administrację kościelną do nowych realiów geopolitycznych. Biskupstwo poznańskie podniesiono do rangi arcybiskupstwa, tym samym zrównano z arcybiskupstwem gnieźnieńskim i oba połączono unią personalną. Zwierzchnikami pilskiego proboszcza byli kolejno w okresach: 1845-1866 -Leon Przyłuski, 1866-1886- Mieczysław Ledóchowski,1891-1890 Juliusz Dinder oraz 1891-1906 Florian Stablewski.
Parafią ewangelicką w Pile, prawie podczas całego okresu działalności Stocka, kierował pastor ks. Emil Grutzmacher. Warto zaznaczyć, że nie odnotowano większych konfliktów między nimi, ani między obu wspólnotami.
Następcą księdza Stocka w randze komendarza przez pół roku był ksiądz Leon Gajowiecki, potem w okresie 1905-1907 na podobnej zasadzie ksiądz Franciszek Renkawitz, proboszcz ujski(budowniczy Kalwarii) i zarazem dziekan czarnkowski. W lutym 1907r., na urząd proboszcza w Pile wprowadzono księdza Alberta Wojciecha Lenza, który rozpoczął budowę świątyni Świętej Rodziny.
Bibliografia
Źródła:
Ludwik Stock(Stok), Wielkopolscy księża od XVIII do XX wieku, Internet WTG „Gniazdo”, https://www.wtg-gniazdo.org>ksieza, dostęp 17.01.2026; hipoteza/informacja ustna Marka Fijałkowskiego, pilskiego historyka, kustosza Muzeum Okręgowego w dn. 21.01.2026; Schneidemuhler Heimatbrief, 3 Jahrgang, 2 Ausabe, s.17; Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział w Pile, Amtsblatt der Koniglichen Regierung zu Bromberg, Dziennik Urzędowy Królewskiej Pruskiej Regencyi w Bydgoszczy 1845, Publiczny Donosiciel, poz. 18, dn.02.05.
Opracowania i artykuły:
Proboszczowie i komendarze pilscy w latach 1815-1914//Tomasz Szugalski//, s.160-163, Internet, Theo-logos.pl>bitstreams/download-pdf, dostęp 21.01.2026; Słownik biograficzny księży Diecezji Chełmińskiej wyświęconych w latach 1821-1920//Henryk Mross//, Bernardinum, Pelplin 1995; Polskie nauczanie religijne w kościele św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pile w XIX wieku//T.Szugalski//, Studia koszalińsko-kołobrzeskie, 5( 2000), s.76,77,81; Geschite der Stadt Schneidemuhl//K. Boese//, Schneidemuhl 1935 s.88-90,114-115; „Studnia nieszczęścia” w Pile-Album Teodora Graszyńskiego//Marek Fijałkowski//, Kronika Wielkopolski(KW) 2/ 134(2010), s. 121-122; Piła, Zarys dziejów(do roku do 1945)//Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki//, Piła 1993,s.91; Pozostały tylko drzewa…Historia kościoła katolickiego św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pile//M. Fijałkowski//, Rocznik Skrzatuski, T.X 2022, s. 143,147-149; Poczet członków Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk 1857-2007//AlicjaPihan- Kijasowa(red.)//, Poznań 2008, s.149, 189, 465, 466; Administracja Wielkopolski pod pruskim zaborem 1793-1918//Jerzy Kozłowski//, Poznań 2000, s.42, Kardynał Emund Dalbor(1869-1926), pierwszy prymas Polski Odrodzonej//Czesław Pest//, Poznań 2004, s. 16,84; „Nadeszła epoka przejścia…” Nowoczesność w piśmiennictwie katolickim poznańskiego 1836-1871//Przemysław Matusik//, Poznań 2011, s.60, 65, 149-150; Z dziejów kościoła św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pile//M. Fijałkowski//, KW. 1/93(2000), s.73-74; Z dziejów Kościoła Ewangelickiego w Pile/M. Fijałkowski, Tomasz Wola//, Piła 2009, s,16, 18, 30-33.
Opracował Michał Początek
