Zawartość tej strony wymaga nowszej wersji programu Adobe Flash Player.

Pobierz odtwarzacz Adobe Flash

Szukszto Krystyna, Herbu Pobóg, ur. 15.11.1897r. w Medyngianach, powiat Telsze na Żmudzi, w rodzinnym majątku nad rzeką Minią; zm. 27.10.1987r. w Zakładzie Opieki Społecznej „Caritas” w Wieleniu.
Pochowana na Cmentarzu Komunalnym w Pile, kwatera 1/a, rząd 8, grób 16.

Szlachcianka, córka Ludwika Szukszto(1854-1917) i Zofii z domu Narbutt, herbu Trąby(1874-1927).

Pedagog, nauczycielka języka polskiego w kowieńskim Gimnazjum Polskim im. Adama Mickiewicza, działaczka społeczności Polaków z Litwy Kowieńskiej na obczyźnie, inicjatorka fundacji na rzecz upamiętnienia Polaków tej części Litwy, pomordowanych podczas II wojny światowej, zasłużona nauczycielka szkół średnich w Trzciance i Pile.

Praprawnuczka Konstantego Jelskiego, posła na Sejm Czteroletni(1788-1792). Spokrewniona z licznymi rodami szlacheckimi na Żmudzi. Siostra Eugenii(1895-1970), Wacława(1897-1988), Ksawerego (1899-?) oraz Kazimierza (1904-1970). Rodzeństwo używało rodowego nazwiska „Szukszta”.

Wacław, wraz z żoną Haliną( 1910-1970, z domu Narkiewicz, herbu Wieniawa) otrzymali pośmiertnie od żydowskiego instytutu Yad Vashem honorowy medal „Sprawiedliwy wśród narodów świata”, za zasługi wojenne w ratowaniu Żydów. Zimą 1942r. przez 6 tygodni w swoim domu ukrywali Rachelę Gurvich i jej 15 letniego syna Jakowa, którzy zbiegli z getta w pobliskich Telszach, na krótko przed jego likwidacją. W okresie międzywojennym Wacław z Haliną zarządzali zasobnym,100 hektarowym gospodarstwem w Medyngianach. Tuż przed II wojną światową majątek, po zawarciu małżeństwa, zgodnie z testamentem rodziców Ludwika i Zofii przejął młodszy brat Kazimierz. Po zakończeniu wojny, w wyniku konieczności opuszczenia Kresów, Wacławowie osiedli w Szczecinie(dzielnica Gumieńce).

Krystyna Szukszto ukończyła w 1915 roku Prywatne Żeńskie Gimnazjum M.N. Winogradowej w Wilnie. Szkoła założona w 1897r., kształciła dziewczęta z zamożnych ziemiańskich rodzin. Była to placówka rosyjskojęzyczna, a wykłady po polsku odbywały się w ramach zajęć pozalekcyjnych i to tylko podczas krótkotrwałej „odwilży” politycznej w Rosji w latach 1905-1908. Była 8-klasowym gimnazjum, z państwowymi uprawnieniami egzaminacyjnymi, w 1912r. jedną z 7 wileńskich żeńskich szkół średnich. Po zakończeniu 7-klasowej edukacji w Wilnie, Szukszto odbyła naukę w VIII(pedagogicznej) klasie Prywatnego Żeńskiego Gimnazjum Anny Jastrzębskiej w Rydze(istniało w latach 1909-1915). Obie te szkoły zostały zamknięte po zajęciu jesienią 1915r. terenów wschodnich przez Niemców(do Wilna wkroczyli oni 18 września). Naukę kończyła w 1916r. w Piotrogrodzie, dokąd pod naporem frontu, placówki oświatowe ostatecznie ewakuowano.

W latach 1918-1920 pracowała w Gimnazjum Polskim w Telszach. Otrzymawszy rekompensatę pieniężną za część majątku zapisanego w testamencie rodziców, w latach dwudziestych XX wieku zamieszkała w niewielkiej miejscowości Szykełe(Szekała), w połowie drogi między Kownem a Kłajpedą, 30 kilometrów na północ od Taurogów. Objęła tam posadę nauczycielki szkoły gminnej. (Szykełe dopiero od 1952r. posiadają prawa miejskie, liczą obecnie ponad 6 tysięcy mieszkańców.) Wkrótce odbyła w Państwowym Instytucie Pedagogicznym Marii Grzegorzewskiej w Warszawie, 3-letni kurs naukowy (wyższe studia zawodowe, ale bez tytułu magistra) z zakresu języka i literatury polskiej, uzyskując w styczniu 1924r. dodatkowe uprawnienia do nauczania tych przedmiotów w szkołach średnich i seminariach nauczycielskich. Zdobyła kwalifikacje i status nauczyciela mianowanego.

Krystyna Szukszto posługiwała się biegle językiem niemieckim i francuskim. Miała także podstawowe przygotowanie muzyczne i posiadła umiejętność gry na fortepianie. Korzystała z nich między innymi podczas wakacji spędzanych w rodzinnym domu na wsi. Spotykając się tam z kuzynką Krystyną Plater-Zyberk postanowiły spontanicznie, ku zdumieniu pozostałych krewnych, ofiarować klasztorowi jasnogórskiemu w Częstochowie cenne pamiątki rodzinne - tzw. karbunkuły, czyli duże diamenty, służące za guziki przy delii, paradnego stroju pradziada Piotra Szukszty, posła na sejm, sygnatariusza Unii Lubelskiej(1569r.).

W okresie 1924-1925 pracowała w Szkole Handlowej w Warszawie. Potem(1925-1927) uczyła w zakonnym Gimnazjum Żeńskim w Szymanowie między Sochaczewem a Teresinem. W roku 1927 została zatrudniona w koedukacyjnym Gimnazjum Polskim im. Adama Mickiewicza w Kownie nad Niemnem. Gimnazjum działało w latach 1919-1940, początkowo mieściło się w starej kamienicy przy ulicy Maironisa 8, a od 1930r. w nowo wybudowanym obiekcie przy ulicy Leśnej 1(na narożnej posesji, dochodzącej równocześnie do Prospektu Witolda Wielkiego). Przełożoną Rady Gimnazjum była w latach 1926-1935, Joanna Narutowiczowa, bratowa Gabriela, pierwszego prezydenta Odrodzonej Rzeczypospolitej. Sam Narutowicz urodził się zresztą w Telszach, nieformalnej stolicy Żmudzi.
Była to jedna z czterech szkół średnich na Litwie z wykładowym językiem polskim, obok Wiłkomierza i Poniewieża oraz rządowego gimnazjum, również w Kownie. To ponad stutysięczne miasto, pełniło od 1920r. funkcje stolicy Republiki Litewskiej. W tym czasie Polacy, według nieoficjalnych szacunków stanowili ok. 31,5 % jego mieszkańców. Co znamienne Litwini, określali ich odsetek jako ledwie 4,5-5%. ( W całej Republice Polaków było 200 tysięcy). W tym historycznym mieście, gdzie krótko na zesłaniu przebywał i pracował jako nauczyciel Adam Mickiewicz, gdzie na starym mieście znajdują się : „bajkowy” gotycki kościółek Witolda(nad samym Niemnem- w razie powodzi, wlewała się doń woda!), oraz piękny ratusz, zwany „Białym Łabędziem” i katedra p.w. św. Piotra i Pawła, z grobem pierwszego prymasa niepodległej od ZSRR Litwy, kardynała Vincentasa Sladkeviciusa(1920-2000), panowały silne antagonizmy narodowościowe. Dochodziło do zaciekłych konfliktów. Jednym z przejawów był pogrom Polaków w 1926 roku oraz rosnąca ich dyskryminacja w życiu społecznym i politycznym. Innym przykładem niechęci do Polaków był dzień 23 maja 1930r.. dokonano wówczas napaści między innymi na Gimnazjum Polskie i zniszczono wiele pomieszczeń.

Szukszto pracowała w Kownie do 1940r. Była jednocześnie współredaktorką tygodnika „Chata Polska”, wydawanego w latach 1923-1940 w nakładzie 8 tys. egzemplarzy przez litewską Polonię, zorganizowaną w Towarzystwo Oświatowe „Pochodnia”. Redaktorem naczelnym był ksiądz Bronisław Laus(1872-1941), były poseł na sejm litewski i dyrektor Gimnazjum Polskiego. W sposób przystępny omawiano tam m.in. aktualne zagadnienia polityczne. W środku każdego numeru był dodatek dla dzieci z wierszykami, opowiadaniami i zagadkami. Jego redaktorką była właśnie Krystyna Szukszto.
Była też jedną z pionierek skautingu na ziemiach polskich i współorganizatorką harcerstwa na Litwie. Instruktorką II Kowieńskiej Drużyny Żeńskiej im. Emilii Plater, która wraz z I Kowieńską Drużyną Męską im. Tadeusza Kościuszki od 1919r. wchodziła w skład Hufca Kowieńskiego, podległego Związkowi Harcerstwa Polskiego RP. Po delegalizacji przez władze litewskie w 1924r., drużyny kowieńskie przeszły do konspiracji, kontynuując m.in. działalność w ramach wspomnianego Towarzystwa „Pochodnia” oraz szkolnych kół Czerwonego Krzyża. W czasie II wojny światowej patriotyczne kadry kowieńskiego harcerstwa, zasiliły szeregi Armii Krajowej.

Po zamknięciu Gimnazjum Polskiego w 1940r. Krystyna Szukszto przedostała się na teren Generalnego Gubernatorstwa, utworzonego przez okupanta niemieckiego na części ziem polskich. Znalazła ponownie pracę jako polonistka w Szymanowie, 30 kilometrów na wschód od Warszawy, w konspiracyjnej szkole średniej dla dziewcząt. Szkołę prowadziło Zgromadzenie Sióstr Niepokalanego Poczęcia Najświętszej Marii Panny. Placówka powstała jeszcze za życia współzałożycielki Zgromadzenia siostry Marceliny Darowskiej. Przedwojenne gimnazjum i liceum, zostały przez hitlerowców formalnie rozwiązane. Tym niemniej na przyklasztornych tajnych kompletach w okresie 1939-1945 tzw. „małą maturę”(po gimnazjum) uzyskało 178 osób, zaś 177 świadectwo dojrzałości, po ukończeniu liceum. W sumie w zajęciach uczestniczyło podczas okupacji ok.730 dziewcząt.

Po 1945r. zakonne szkoły nie mogły funkcjonować tak jak dawniej. Krystyna Szukszto podjęła pracę nauczycielki w nieodległej od Piły, Trzciance. Została polonistką w Miejskim Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnym(dziś Liceum Ogólnokształcące im. Stanisława Staszica). Wraz z uczniami, w miejscowym hotelu „Polonia” wystawiała spektakle teatrzyku szkolnego. Z okazji „Dnia Książki” 3 maja 1946r. zorganizowała odważną inscenizację o podtekście aktualnym i politycznym. Przebywała w Trzciance do 1947r.
W latach 1947-1949 wykładała w Liceum Pedagogicznym w Inowrocławiu, skąd została usunięta, ze względów politycznych, z uwagi na „wrogie klasowo” pochodzenie społeczne, aczkolwiek we własnoręcznie sporządzanych podaniach o pracę, określała je asekuracyjnie, jako inteligenckie. Przez pięć kolejnych lat uczyła języka rosyjskiego w IV Państwowej Szkole Ogólnokształcącej w Bydgoszczy.

W 1954r. rozpoczęła pracę w Pile, gdzie jej kuzynka Zofia Narkiewicz była kierownikiem Miejskiej Biblioteki Publicznej.
Zatrudniono ją do nauczania języka rosyjskiego w średnich szkołach: ekonomicznej oraz gastronomicznej. Obie placówki mieszczą się do chwili obecnej vis a vis, przy ul. Generała Władysława Sikorskiego. Pierwsza z nich działała wówczas jako Państwowe Gimnazjum i Liceum Handlowe. W momencie przybycia p. Szukszto, funkcję jej dyrektora pełnił Dymitr Balejko. Za kadencji następcy, Kazimierza Krzyżanowskiego(od 1958r.) szkoła została przekształcona w Technikum Ekonomiczne, a dzięki wysiłkom wicedyrektora Edmunda Warnke utworzono Wydział Zaoczny dla dorosłych. Tam profesor Szukszto zezwolono nareszcie na wykładanie języka ojczystego.
Dyrektorami Technikum Gastronomicznego byli wówczas kolejno: Marian Kuśnierek i Stanisław Krupa. Pracowała w obu tych placówkach do 30 sierpnia 1960r., po czym przeszła na emeryturę. W okresie 01.09.-31.08.1969r. jako zatrudniona w niepełnym wymiarze, była nauczycielem na Wydziale Zaocznym macierzystego Zespołu Szkół Zawodowych-Ekonomicznych Centrali Rolniczej Spółdzielni „Samopomoc Chłopska”. Pełniła też doraźne zastępstwa w szkole dziennej. Przez jakiś czas udzielała prywatnych lekcji w domu.

W okresie 01.12.1958-31.08.1959r. sprawowała obowiązki przewodniczącej Zespołu Nauczycieli Języka Polskiego w Zasadniczych Szkołach Zawodowych Ośrodka Metodycznego Kuratorium Okręgu Szkolnego w Poznaniu. W 1958r. została odznaczona Złotym Krzyżem Zasługi.

Po przybyciu do Piły krótko mieszkała w poniemieckiej, dziś już nieistniejącej kamienicy przy ówczesnej alei Józefa Stalina(dziś al. Niepodległości), w sąsiedztwie budynku obecnego pilskiego Starostwa Powiatowego. Lokatorami tego domu byli też jej krewni, pp. Narkiewiczowie. Potem dostała małe mieszkanie(ze wspólną kuchnią) w położonym naprzeciwko internacie, gdzie wydzielono kilka pomieszczeń dla nauczycieli.

Była osobą bardzo religijną. Uczestniczyła w życiu kulturalnym miasta. Wiele czytała. Zapraszana była na odbywające się corocznie od 1962r, Pilskie Turnieje Poetyckie, które sześciokrotnie organizowane były przez Pilski Dom Kultury, redakcję miesięcznika Ziemia Nadnotecka oraz Pilskie Towarzystwo Kultury. Turnieje cieszyły się ogromnym zainteresowaniem i każdorazowo były naprawdę wielkim wydarzeniem. Swoje wiersze przedstawiał tu młody Stanisław Barańczak, uczestniczyli m.in. Wojciech Burtowy, Ryszard Danecki, Krystyna Miłobędzka, Maciej Maria Kozłowski, Jolanta Nowak-Węklarowa, Nikos Chadzinikolau, Józef Ratajczak, Andrzej K. Waśkiewicz, Czesław Kuriata. Jury konkursowemu przewodniczyli m.in. Julian Przyboś, Edward Balcerzan a zasiadali w nim: Wiktor Woroszylski, Stanisław Grochowiak, Zbigniew Bieńkowski. Pani Krystyna, nie tylko uczestniczyła w prezentacjach turniejowych, ale zapraszała jurorów i uczestników konkursu na spotkania z młodzieżą, do szkół w których pracowała.

Jakiś czas po przybyciu do Piły zaangażowała się w inicjatywę dawnego ucznia i późniejszego profesora gimnazjum kowieńskiego Władysława Stommy, który 16 sierpnia 1958r. na fali „popaździernikowej odwilży” zorganizował w Elblągu pierwszy po wojnie Zjazd Profesorów i Wychowanków Szkół Polskich na Litwie. Udział wzięło w nim kilkadziesiąt osób. Od 1969r. Krystyna Szukszto prowadziła regularną działalność na rzecz odnowienia kontaktów między Polakami-dawnymi mieszkańcami Kowieńszczyzny. Chodziło także o zorganizowanie pomocy materialnej rodakom, pozostałym za wschodnią granicą, cierpiącym dyskryminację etniczną i ekonomiczne niedostatki rzeczywistości radzieckiej. Dotarła do środowisk emigracyjnych w Anglii, Belgii i we Włoszech, co w ówczesnych warunkach utrudnień komunikacyjnych było zarazem niełatwe i niebezpieczne.

Powzięła też pomysł zbiórki pieniędzy na tablicę upamiętniającą tych Polaków z Litwy, którzy polegli podczas II wojny światowej lub zostali zmuszeni do wyjazdu. Po wielu dyskusjach nad treścią napisu na tablicy jej tekst złagodzono(dodając też niejednoznaczną sprawę migracji w trakcie I wojny światowej), by nie drażnić zanadto władz PRL. Tablicę wmurowano, korzystając z kolejnej „odwilży”, tym razem pogrudniowej, „gierkowskiej”, w Archikatedrze św. Jana w Warszawie i 23 kwietnia 1972r. uroczyście poświęcono. Towarzyszył temu Zjazd dawnych mieszkańców Litwy Kowieńskiej. Podobny odbył się po roku, w rocznicę odsłonięcia tablicy. Wyasygnowano wówczas pewną kwotę na poczet kolejnych rocznicowych mszy świętych w intencji pomordowanych. W tym czasie nawiązała kontakt z kolejnym byłym uczniem gimnazjum w Kownie, Henrykiem Wojnowskim, który kierował polskim amatorskim zespołem pieśni i tańca przy Domu Kultury przy kombinacie „Inkaras” w Kownie. Władze komunistyczne z zasady, z pobudek ideologicznych i propagandowych popierały rozwój tego typu „ludowych” grup artystycznych. W tym wypadku zachodziła dodatkowa okoliczność w postaci patronatu licznej załogi robotniczej dużego zakładu produkcyjnego. K. Szukszto uznała to za rękojmię przyjęcia pomocy z Polski. Zebrała od około 70 osób datki pieniężne i w lutym 1974r. przekazała je ludowemu zespołowi na zakup, względnie uszycie, brakujących strojów.

W roku 1973r. Krystyna Szukszto została objęta inwigilacją pilskiej Służby Bezpieczeństwa. Obserwowanej nadano pseudonim ”Magda”, a celem akcji była „kontrola operacyjna osoby podejrzanej o propagowanie wrogiej antysocjalistycznej i nacjonalistycznej działalności w odniesieniu do ziem litewskich”.
Była inwigilowana do roku 1976r. Na decyzję o zaprzestaniu obserwacji wpłynęła między innymi ta okoliczność, że jako osoba niedosłysząca, stale słuchała radia nastawionego na cały regulator. Uniemożliwiało to działanie urządzeń podsłuchowych, zainstalowanych w budynku, gdzie mieszkała.

Pamiętana jest w Pile jako prawdziwa dama, energiczna, elegancka, smukła starsza pani, z nienagannym siwym kokiem i nieodłączną torebką w ręku. Całe życie była osobą niezamężną, podobno zupełną abnegatką w sprawach kulinarnych.

Bibliografia:

Źródła:
Archiwum Zespołu Szkół Zawodowych-Ekonomicznych w Pile, akta personalne Szukszto Krystyna; Rozmowa z Teresą Krzystek, przez 45 lat kierującą sekretariatem Technikum Ekonomicznego w Pile/Michał Początek.- 18.09. i 17.10.2019; Rozmowa i korespondencja z krewną Teresą Kwiek-Walasiak/Tenże.- 16.09. i 6.10. 2019 ; Rozmowa z Tomaszem Kamińskim, działaczem kultury z Piły/Tenże.- 18.09.2019.

Internet,
www.sejm-wielki.pl>szukszta, Genealogia Potomków Sejmu Wielkiego/M.J. Minakowski/,dostęp 15.09.2019;www.tmmp.pila.pl : Słownik Pilan, Zofia Narkiewicz/MariaBochan,dostęp15.09.2019; https://sienkiewiczowie.pl/Teresa-Pajewska-Scheller-1932-2019,dostęp 15.09.2019 2019; https://pl.wikipedia.org/wiki/kowno, dostęp 15.09.2019; https://www.google.pl/maps/place/szyłele+litwa, dostęp 18.09.2019; https://www.google.pl//Serach?=Source=65ml, dostęp 25.09.2019.; https://pl.wikipedia.org/wiki/Gimnazjum_Polskie_im_Adama_Mickiewicza_w_Kownie,dostęp16.09.2019.,https://www.szkolaniepokalanow.com/historia, dostęp 16.09.2019.;www.polskipetersburg.pl/image/upload/biblioteka/polscy_ studenci_na_wyzszych_uczelniach_Petersburga_Franciszek_Nowinski,pdf,s.10, dostęp25.09.2019.;https://szymanowedu.pl./o-nas/historia.;db.yadvashem.org /righteous/family.en&ntendl=5732214, dostęp 16.09.2019; https://www.google.pl/searcg+hp&ei+caicXdeKL8PjsAfyopGACA&q=Gimnazjum+Winogradowej+w+Wilnie&q, dostęp 08.10.2019; polonika.lv/gimnazjum-annyjastrzębskiej/,dostęp08.10.2019;file:://C:/useres/admin/AppData/local/Temp/174729 m1913n. 182,pdf(Kurier Wileński 11 sierpnia 1913, No 182, s.1- anons o przyjęciach do gimnazjum Winogradowej w Wilnie), dostęp 08.10.2019; www.kul.pl/files/232/PUBLIKACJE/218_blaszczyk.pdf,s.373,dostęp 07.10.2019(Recenzje i omówienia; dot. K. Bojko, Harcerstwo polskie na Litwie kowieńskiej 1918-1945, Niezależne Wydawnictwo Harcerskie, Warszawa-Wilno 2015.); Internet, Jak powstawały polskie gimnazja w Wilnie, www.wilnoteka.It/ artykul/jak-powstały-polskie-gimnazja-w-wilnie,dostęp 08.10.2019; https://kresy.pl/kresopedia/ Polacy z Litwy Kowieńskiej: patriotyzm z naturalnych przyczyn/K.J. Sidorkiewicz/Kurier Wileński, 2 October 2015, s.2-4, dostęp 12.09.2019;

Artykuły i opracowania:
Szukszto Krystyna(1898-1987)-Polonistka w Miejskim Gimnazjum i Liceum Koedukacyjnym w Trzciance/E. Wiśniewska//Życie interesujących kobiet z Trzcianki i okolic.- Trzcianka : Muzeum Ziemi Nadnoteckiej im. Wiktora Stachowiaka w Trzciance, 2018,s.273; Zakazane tablice(2)/K. J. Sidorkiewicz//Świat Inflant. Pismo literacko-naukowe.- 2019 R.16, nr 6(201) czerwiec, s.7.; Wspomnienia Teresy z Szuksztów Pajewskiej-Scheller: na podstawie nagrania z magnetofonu/spisała J. Narkiewicz-Tarłowska.- Piła : Powiatowa i Miejska Biblioteka Publiczna w Pile, 1999.- maszynopis s.5,8,11,12.; Szkolnictwo w Pile w latach 1945-2000/Maciej Usurski// Zarys dziejów Piły w latach 1945-2000 : praca zbiorowa/Marek Fijałkowski : redakcja.- Piła : Gmina Piła.- 2013, s. 228-229; Kultura w Pile 1945-2000/Tomasz Kamiński// ibidem,s.248.; III Pilski Turniej Poetycki// Ziemia Nadnotecka.- 1964, Nr 11, s. 3;

Opracował Michał Początek