Profesor inżynier. Niemiecki architekt, autor i współautor kilku projektów budowlanych w Pile, radca – inspektor budowlany, od 1936 r. Przedstawiciel oraz zwolennik modernistycznych trendów w architekturze i urbanistyce, wieloletni profesor Uniwersytetów Technicznych w Brunszwiku i Berlinie, specjalista w zakresie budownictwa rolniczego.
Urodził się w Pile 1 stycznia 1900r., zmarł 9 lutego 2000r. w Brunszwiku (obecnie około 250 tysięczne miasto w Dolnej Saksonii). Pochowany, obok wcześniej zmarłej żony, na starym wiejskim cmentarzu przy ewangelickim Kościele Krzyż.
Urodził się w domu i rodzinie pilskich młynarzy, właścicieli dużego młyna nad Gwdą przy Mühlenstrasse(Al. Jana Pawła II po Rondo „Solidarności”). Jego dziadek w latach 1878-1896, jako radny miejski, pełnił społecznie funkcję zastępcy burmistrza Wolffa. Dziadek Kurta był mężem jednej z córek Christiana Drewitza, posiadacza kilku młynów i starszego cechu rzemieślników, syna Friedricha Drewitza, jednego z pierwszych saksońskich osadników w Pile, po przejęciu regionu nadnoteckiego przez Prusy po I Rozbiorze Rzeczpospolitej.
Rodzicami Kurta Kirsteina, urodzonego zresztą dosłownie w zabudowaniach rodzinnego młyna, najstarszego z rodzeństwa ( na pewno miał brata Paula) byli Ernst i Katharina z domu Kohtz.
Należy zauważyć, że Piła położona w dorzeczu Gwdy i Noteci spełniała warunki rozwoju gałęzi gospodarki uzależnionych od poboru taniej energii, której dostarczały liczne większe i mniejsze zbiorniki na rzekach oraz koryta płynącej wody. Z uwagi na rolniczy charakter tych ziem, racjonalnym wyborem była budowa młynów do przemiału zbóż oraz zakładów kowalskich, lemieszarni(np. w podpilskiej wsi Wiesiółka), ale także napędzanych wodą manufaktur włókienniczych (farbiarnie, folusze). W połowie XVIII wieku w Pile funkcjonowało 5 dużych młynów. Ostatnie dwa były użytkowane jeszcze w pierwszych dekadach XX wieku.
W latach 1906-1908 Kurt Kirstein uczył się w szkole powszechnej, a następnie do 1916r. w szkole realnej (wyższa podstawowa) i gimnazjum przy Friedrichstrasse(dziś ul. Spacerowa), tymi dwoma ostatnimi kierował od 1909r., Paul Becker. Na końcowe dwa lata szkoły średniej (poziom licealny), rodzice przenieśli Kurta do Bydgoszczy, gdzie mógł odbyć niedostępną wówczas w Pile edukację w najwyższych klasach Miejskiej Szkoły Obywatelskiej istniejącej przy Brasickstrasse od 1860r. (dziś ul. Stanisława Staszica i VI Liceum Ogólnokształcące). W 1909r., kiedy naukę w niej podjął Kurt, szkołę przekształcono w dziewięcioklasową Miejską Szkołę Średnią dla Chłopców, którą kierował Wilhelm David Augschun. Szkoła cieszyła się zacną opinią, poza tym pobierała niższe od równorzędnych placówek oświatowych czesne. Kurt chodził do klasy matematyczno-fizycznej, z rozszerzonym programem rysunku. W czerwcu 1918r., zdał tam maturę i został skierowany do odbycia obowiązkowej rocznej służby wojskowej w 2. Pułku Grenadierów Gwardii im. Cesarza Franciszka I. Pułk powstał w 1814r., stacjonował w Berlinie i został rozformowany po przegranej przez Prusy wojnie, na mocy Traktatu Wersalskiego, w grudniu 1919r.
Wcześniej, w lutym 1919r. niedoświadczony rekrut Kirstein, w zmaganiach z powstańczymi wojskami wielkopolskimi pod Czarnkowem został ranny i dostał się do polskiej niewoli. Przebywał kilka tygodni w obozie jenieckim w podkaliskiej wsi Szczypiorno.
Studiował w Hannowerze i krótko w Berlinie na prestiżowym Uniwersytecie Technicznym, (założonym w 1879r.). Później przeniósł się do Drezna, gdzie w styczniu 1924r. otrzymał dyplom inżyniera architekta z „ dobrą” oceną końcową (ogólną) Po studiach najpierw skierowano go na staż w Wałczu (Deutsch Krone), następnie do miasta Hagen, by prawdopodobnie w roku 1927 lub 1928 zaprowadzić wreszcie w rodzinne strony.
W Schneidemühl najpierw trafił pod skrzydła ówczesnego radcy budowlanego Rejencji Pilskiej Hansa (Hermanna?) Lehmanna ( m.in. współtwórcy nowoczesnego gmachu władz Rejencji w Opolu, obecnie siedziby Urzędu Wojewódzkiego). Współpracował także z Architektem Miejskim (Stadtbaurath) Waltherem Hildtem, który później, do 1945 był urzędnikiem budowlanym Rejencji ( zmarłym we Flensburgu w1960r.).
Kurt Kirstein uczestniczył w intensywnej rozbudowie Piły w okresie międzywojennym XX wieku. Miasto w wyniku rozstrzygnięć politycznych nabrało znaczenia strategicznego w relacjach z Rzeczpospolitą. Miało stać się ważnym ośrodkiem administracyjnym, stolicą nowo utworzonej w 1922r. prowincji, źródłem oddziaływania gospodarczego, kulturowego oraz religijnego (m.in. poprzez zorganizowaną na prawach odrębnej diecezji i bezpośrednio podległej papieżowi Wolnej Apostolskiej Prałatury w Pile), wizytówką „niemczyzny” na Wschodzie. Wszystko to przyczyniło się do eksplozywnego wzrostu demograficznego, a co za tym idzie również zwiększenia potrzeb lokalowych.
Kirstein należał do przedstawicieli modernistycznego, funkcjonalistycznego nurtu i kierunku projektowania tzw. „Neues Bauen” (nowy budynek), pokrewnego słynnemu „ Bauhausowi” zainicjowanego przez Waltera Gropiusa (1883-1969). Neues Bauen, określały trzy główne zasady: forma wynikająca z funkcji, oszczędność środków wyrazu ( „mniej, znaczy więcej”), a jakikolwiek ornament to „zbrodnia!”. Według tych wzorców budowano domy mieszkalne, zakłady przemysłowe, a nawet kościoły. W Pile, w latach 20. I 30. XX wieku kierunek ten znalazł wielu naśladowców. Jednym z przykładów jest katakumbowy, katolicki, kościół p.w. św. Antoniego na skrzyżowaniu obecnych ulic Roosevelta i Ludowej, autorstwa Hansa Herkommera (1887-1956), budowany w latach 1928-1930.
W Muzeum Architektury w Berlinie przechowywane są oryginalne szkice, rysunki i zdjęcia gotowych produktów, w tym m.in. konstrukcji gmachu gimnazjum im. barona von Steina przy Hantkestrasse (obecnie Liceum Ogólnokształcące im. Marii Skłodowskiej- Curie przy ul. Wincentego Pola). Szkoła powstawała w latach 1928-1931, a jej projekt został dostrzeżony i doceniony na szczeblu krajowym. Jednak niebawem, w związku z wystrojem wnętrza szkoły, Kirstein popadł czasowo w niełaskę. W 1933r. zamówił u wybitnego artysty malarza z Düsseldorfu Heinricha Campendonka (1889-1957) śmiałe w formie, abstrakcyjne malowidło ścienne (mural). W hitlerowskiej Rzeszy zaczynano tymczasem walkę z tzw. „sztuką zdegenerowaną”, a wysokiej rangi funkcjonariuszowi pilskiej SA (Sturmbteilung- Oddziały Szturmowe partii NSDAP) dzieło się po prostu nie spodobało. W tej sytuacji H. Kirstein, chcąc uniknąć afery i większych nieprzyjemności, kazał pośpiesznie ten mural zamurować. Prawdopodobnie przez ten incydent w 1935r. został na krótko przeniesiony na podrzędne stanowisko w Prusach Wschodnich.
W latach 1937-1938 według planów Kirsteina zbudowano nieistniejące już dziś koszary dla zmotoryzowanej żandarmerii wojskowej przy Schȍnlanken Strasse 75 (obecnie ul. Wyspiańskiego na osiedlu Górnym). Natomiast, w okresie 1939-1941 pod jego kierunkiem prowadzono prace budowlane przy Bergstrasse (dziś, ul. Chopina), nad kompleksem pomieszczeń dla potrzeb Wyższej Szkoły Kształcenia Nauczycieli. Ze względu jednak na skomplikowaną sytuację wojenną ostatecznie prac tych poniechano, a wzniesione już gmachy, z czasem, już po wyzwoleniu Piły przez Armię Czerwoną, włączono w zarząd pobliskiego lotniska wojskowego.
Kirstein pod koniec lat trzydziestych XX w. kierował też przebudową budynku Seminarium Nauczycielskiego przy Berlinerstrasse ( obecnie Szkoła Podstawowa nr 7, przy Al. Wojska Polskiego).
Poza Piłą zaprojektował we wsi Strychy k. Przytocznej, na trasie między Międzyrzeczem a Skwierzyną, wzniesiony w latach 1931-1933, modernistyczny, oryginalny kościół ewangelicki. Bryła świątyni odznacza się minimalizmem formy oraz harmonijnymi proporcjami kubicznych elementów. Właśnie wyraźny, kontrastujący akcent na stykające się elementy poziome i pionowe jest główną cechą charakterystyczną, ówczesnej stylistyki i twórczości Kurta Kirsteina. Fundatorem budowli był po części Werner Franz, właściciel tamtejszego majątku, który doprowadził do erygowania w 1927r. parafii, a następnie zainicjował budowę świątyni, domu pastora, salki wiejskiej i kaplicy pogrzebowej. Pozostałe niezbędne środki finansowe na budowę pochodziły z Programu Rozwoju Marchii Granicznej, w skład której wchodziła wieś i rejon Międzyrzecza. Przy budowie tego kościoła H. Kirstein miał też, obok innych twórców(np. Lemkego z Berlina, autora ołtarza) wpływ na wyposażenie i wystrój jego wnętrza.
W latach 1941-1942, według jego koncepcji wzniesiono stylizowany na modłę tradycyjnego szachulcowego budownictwa pruskiego, o białej elewacji z belkowaniem drewnianym, składający się z dwóch segmentów stykających się pod kątem prostym, funkcjonalny blok szkoły dla leśników we wsi Smolarnia k. Trzcianki nad Jeziorem Straduńskim (dziś pełni on funkcje hotelu).
W 1944r. Kirstein został przeniesiony do Państwowego Zarządu Budowlanego w Bilitz (dzisiejsze Bielsko-Biała) na Śląsku. Pod koniec roku, w czasie ofensywy Armii Czerwonej kierował pracami fortyfikacyjnymi na 35. Kilometrowym odcinku umocnień przyfrontowych. Wraz z wycofującym się wojskiem dotarł na zachód do regionu Szlezwik – Holsztyn, gdzie trafił do alianckiej niewoli.
Zaraz po wojnie otrzymał etat wykładowcy w Państwowej Wyższej Szkole Budownictwa w Hoxter, niewielkim powiatowym miasteczku w Nadrenii Północnej-Westfalii. Następnie pracował jako państwowy doradca budowlany i starszy doradca naukowy. W latach, 1952-1964, był zastępcą dyrektora Instytutu Badawczego Budownictwa Rolniczego, w głównym ówcześnie niemieckim ośrodku studiów/ nauk rolniczych, w Volkenrode k. Brunszwiku w Dolnej Saksonii. W 1952r. opublikował tamże, m.in., książkę o rolniczym budownictwie w Szwecji. Był jej redaktorem i współautorem. W 1953r. oddelegowany został do USA, na trzymiesięczny wyjazd studyjny dla specjalistów budownictwa rolniczego. Po powrocie przygotował 70. stronnicowy raport, ze szczególnym uwzględnieniem organizacji i zabudowy gospodarstw mleczarskich i zakładów przetwórstwa spożywczego w Stanach. W 1954r. w fachowym periodyku Instytutu zamieścił artykuł poświęcony konieczności modernizacji hodowli bydła mlecznego w Niemczech poprzez konstrukcję funkcjonalnych pomieszczeń hodowlanych. Nie sposób wyliczyć wszystkich publikacji, jego autorstwa. Tuż przed przejściem na emeryturę, w 1970r., w Münster wspólnie z Wilhelmem Hillendahlem, wydał podręcznik dla studentów: „Grundlangen zur planung grosseier mastschweinestalle” (Podstawy planowania dużych chlewni), wciąż dostępny w niemieckich bibliotekach akademickich.
Niemal równocześnie, bo w latach 1956-1970, był także zatrudniony jako wykładowca w macierzystej uczelni, Uniwersytecie Technicznym w Berlinie.
Od sierpnia 1962r. do 1970r pełnił tam funkcję profesora honorowego budownictwa rolniczego w Katedrze Projektowania i Teorii Budownictwa na Wydziale III Architektury. Oprócz zagadnień dotyczących zabudowy i infrastruktury gospodarczej, zajmował się także problemem intensyfikacji oraz optymalizacji zysków produkcji rolnej.
Od 1928r. żonaty(ślub w Hannoverze) z Hildegard z. d. Otto (08.02.1906 – 31.01. 1993). Dwoje dzieci: córka – Kathrin(1932r. – ), zamężna z Eberhardem Woelk (oboje lekarzami) i syn Albrecht ( 1942- ), ożeniony z Inge Hoffmann, z zawodu inżynierką. Syn, tak jak ojciec został architektem, kierował m.in. wydziałem budownictwa w niemieckim mieście Ratingen.
Nie zdołano ustalić, czy Kurt Kirstein, aktywny zawodowo w państwie faszystowskim miał jakiekolwiek związki z organizacjami hitlerowskimi.
Na emeryturze, od 1972r. do końca życia mieszkał w Brunszwiku. Utrzymywał kontakty ze środowiskiem dawnych Pilan, mających siedzibę swojego Stowarzyszenia mieście Cuxhaven. Z zamiłowaniem uprawiał przydomowy ogród, gdzie wśród roślin dominowały róże i drzewa wiśniowe.
Bibliografia:
Źródła: Internet, Kurt Kirstein/ Max Krajewsky,Architecturmuseum der Technischen Universitat Berlin, architecturmuseum.ub..tu-berlin.de/P/156993, php., dostęp 26.02.2026, Internet, Technische Universitat Berlin TU Berlin, https://cp.tu-berlin.de>person/3380, dostęp. 26.02.2026
Artykuły i opracowania:
Kościół w Strychach, idealna realizacja zasad funkcjonalizmu/Bożena Grabowska/, Nadwarciański Rocznik Historyczno- Archiwalny, 2017 Nr 24, s. 67-73.
Piła, zarys dziejów/Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki/Piła 1993, s.105,108,127.
Geschichte der Stadt Schneidemühl/Karl Boese/ Würzburg 1965, wydanie 2, s. 31, 50, 51, 90, 102., Miejska Szkoła Obywatelska(Stadtisch Bürgerschule) w Bydgoszczy w latach 1860-1920, Kronika Bydgoska, T. XXXX, 2019, s.147,152, 153.,
Gesprache, die vie, eine Bruce in die alte Heimat Waren. Grusse per post Und AM telefon…/Eleonore Bukow/Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief, Hannower, August 1994/44, Jahrang Nr 8, s. 4-5.
Landwirtschaftliches bauen in Sweden/Kurt Kirstein, Heinz Putz/, Braunschweig 1952, offenstalle fur milchvieh/Kurt Kirstein/Landbauforschung Volkerlode. FAL agricultural research, Braunschweig 1954, vol. 4., Zentralblatt der bauvervaltung vereinigt mit zeitschrift fur bauwesen,mit nacrichten der Reichs-u. staatsberhorden. Herausgegeben in Preuss Finanzministerium Schriftleiter dr.-ing. Gustav Lipmann, 52 Jahrang Berlin 6 Januar 1932, nr 1., Er schuf stadtbild von Schneiedemuhl, Deutsch Kroner und Schneidemühler Heimatbrief Hannover Dezember 1960, 10 Jahrang Nr 11. s. 13.
Opracował Michał Początek