Królowa Polski i Szwecji w latach 1605-1631.
Właścicielka królewskiego miasta Piła, jego opiekunka i modernizatorka.
Urodziła się w Grazu 24 grudnia 1588r , z rodziców Karola Styryjskiego(1540-1590), księcia austriackiego i Marii Bawarskiej(1551-1608) córki Albrechta V, księcia Bawarii. Para miała 15 dzieci.
Jej siostrami były m.in. : Małgorzata, późniejsza królowa Hiszpanii, żona Filipa III, Maria Magdalena, żona Kosmy Medyceusza, wielka księżna Toskanii, Maria Krystyna wydana za władcę Siedmiogrodu Zygmunta Batorego i Anna, pierwsza żona Zygmunta III Wazy.
Była kuzynką cesarzy austriackich Rudolfa II(1552-1612), Macieja Habsburgów (1557-1619) i ciotką kolejnego, Ferdynanda II(1578-1637). W jej żyłach płynęła cząstka polskiej, a raczej jagiellońskiej krwi, a to za sprawą polskich księżniczek, przez monarszych rodziców poślubionych Habsburgom. Jej dziadkami ze strony ojca byli cesarz Ferdynand I Habsburg i Anna Jagiellonka. (Habsburgowie słynęli zresztą z umiejętności i gotowości do koligacji dynastycznych. W ten sposób załatwiali sporne kwestie i pozyskiwali sojuszników dla rozwiązania innych, ale przede wszystkim do budowania własnej potęgi).
Konstancja była drugą żoną, po zmarłej przedwcześnie Annie Habsburżance (1573-1598), panującego w Rzeczypospolitej od 1587r., króla Zygmunta III Wazy(1566-1632).
Małżeństwo z Konstancją, zawarte 11 grudnia 1605 r., stało się możliwe dopiero po uzyskaniu dyspensy od papieża, ze względu na to, że obie monarchinie były rodzonymi siostrami. Taka decyzja króla wywołała protesty szlachty, magnaterii i kleru, w akcie oburzenia przeciwko rzekomemu kazirodztwu. Czołowymi oponentami mariażu byli m.in. : jezuicki kaznodzieja ksiądz Piotr Skarga(1536-1612) oraz wpływowy kanclerz wielki koronny i hetman, Jan Zamoyski(1542-1605), zaciekły przeciwnik Habsburgów i ich pretensji do tronu polskiego. Nie uzyskał także król zwyczajowej zgody sejmu na zaślubiny z Konstancją.
Matka siedmiorga dzieci, z których dwoje zmarło wkrótce po porodzie. Najstarszym z żyjących był Jan II Kazimierz(1609-1672) kardynał (1,646-1648, bez święceń kapłańskich, po nowicjacie w zakonie jezuitów), król Polski i wielki książę litewski(1648 – 1668), ostatni przedstawiciel dynastii Wazów na polskim tronie. Kolejnym dziećmi – Jan Albert Waza(1612 – 1634), biskup warmiński i biskup krakowski, Karol Ferdynand(1613-1655), biskup, ordynariusz wrocławski i płocki, Aleksander Karol(1614-1634), uzdolniony plastycznie i muzycznie, zmarły przedwcześnie na ospę oraz najmłodsza córka Anna Katarzyna(1619-1651), wydana w 1642r. za elektora Filipa Wilhelma. palatyna Neubergu nad Renem
Konstancja wychowywała także pasierba, syna zmarłej Anny – Władysława IV(1595-1648), króla Polski w latach 1632-1648. Jak potwierdzają źródła – Królowa miała być powściągliwa wobec Władysława IV. Zarzucała mu, że ulega miejscowym manierom i ubiera się za bardzo „po polsku”. Zabiegała, także by dziedzicem tronu ojcowskiego po śmierci Zygmunta III Wazy w 1632 r., został jej naturalny syn, Jan Kazimierz.
Jak wychowywała dzieci ? Dbała o edukację potomstwa. Wszystko przebiegało harmonijnie i zgodnie z obowiązującym wówczas planem wychowania. Do 7 roku życia chłopców, a w przypadku dziewcząt dłużej, bezpośrednią opiekę nad królewskimi dziećmi sprawowała ochmistrzyni dworu obu Austriaczek, zaufana i troskliwa Urszula Meierin. Następnym etapem była szkoła domowa (zwykle do 15-16 roku życia), w której zatrudniała w tym celu starannie przygotowanych i wyselekcjonowanych nauczycieli. Zwracała uwagę na naukę języków: łaciny, hiszpańskiego, włoskiego, oczywiście niemieckiego i jednak polskiego. Uczono jej wychowanków podstaw filozofii, matematyki, nauk przyrodniczych, historii, sztuki przemawiania i rządzenia oraz oczywiście religii. Zapoznawano z literaturą klasyczną i zasadami ustrojowymi państwa. Dużą wagę przywiązywano do higieny, wychowania fizycznego(tańce i fechtunek) oraz ogólnej dyscypliny. Królewicze sypiali w jednej izbie, w której byli zobligowani utrzymywać czystość i porządek. Długo nie mogli korzystać z pomocy służby i pozbawieni byli własnego dworu.
Sama Konstancja bywała określana przez sobie i współczesnych – „kapłanką ogniska domowego”.
Mimo dwudziestopięcioletniego pobytu w Polsce słabo opanowała nasz język i posługiwała się nim niechętnie. W przeciwieństwie do zmarłej siostry Anny nie miała większych zdolności językowych. Otaczała się niemiecką służbą, wiele dworskich urzędów zajmowali obcokrajowcy. Wszystkie panny z jej „fraucymeru” były Niemkami. Tak jak one, królowa Konstancja prywatnie była gospodarna, lojalna jako żona. Wbrew standardowej opinii o niemieckich władczyniach była hojna wobec poddanych i wyrozumiała dla podwładnych. Chętnie brała także udział w działaniach charytatywnych.
Jako gorliwa katoliczka, oprócz normalnych praktyk religijnych odmawiała codziennie brewiarz kapłański i uczestniczyła w co najmniej jednej, a z reguły w dwóch mszach świętych. Miała też własnoręcznie, co było zgodne z jej zdolnością i upodobaniem, utkaną trwałą i ozdobną welurową zasłonę na cudowny krucyfiks Zbawiciela w katedrze wawelskiej. W rezydencji warszawskiej posiadała dwie prywatne kaplice. Uczestniczyła w wewnętrznym wyposażeniu Zamku Królewskiego, który od 1611r. był główną siedzibę polskich władców. Zamawiała dla rezydencji cenne niderlandzkie obrazy, sprowadzała włoskie gobeliny oraz stylowe meble.
Była zwolenniczką bezwzględnej kontrreformacji. Miała wpływać na polityczne decyzje męża bardziej niż pierwsza żona, również te co do karania(nawet śmiercią) szczególnie zuchwałych innowierców. Za działania na polu religijnym została przez papieża Urbana VIII uhonorowana statuetką Złotej Róży. Nagroda wykonana ze szczerego złota, rzadziej srebra, w kształcie bukietu kwiatów jest przyznawana przez Stolicę Apostolską, od roku 1096 aż po dzień dzisiejszy. jako wyraz papieskiego błogosławieństwa za zasługi dla wiary i dobra wspólnego. Wcześniej Złotą Różę identyczne otrzymała jej siostra Anna.
Wolne chwile królowa poświęcała muzyce, lubiła tańczyć, organizowała bale, ceniła śpiew chóralny, a sama skomponowała Alleluja na głos solowy, do którego Asprilio Pacelli, nadworny kapelmistrz opracował akompaniament.
Królowa Konstancja otrzymała Piłę oraz tereny całego starostwa ujsko-pilskiego jako część małżeńskiego wiana. Miasto liczyło wówczas około 1500 mieszkańców.
Interesowała się sprawami miasta i zabiegała o jego rozwój. Piła otrzymała z jej rąk nowy herb, gdzie wizerunkowi skaczącego jelenia o czerwonej maści na białym tle, dodano zamkniętą koronę królewską. Korona ostatecznie przepadła w wirze dziejowych zdarzeń, natomiast zwierzę pozostało i jest nadal godłem grodu nad Gwdą.
Jako gorliwa katoliczka, już w 1607r. odebrała pilskim oraz okolicznym protestantom, przejęte przez nich w okresie burzliwej reformacji świątynie katolickie. W trosce o dochody katolickiej parafii włączyła w jej skład pobliską wieś – Łubiankę(obecnie Stara Łubianka). Wówczas także ewangelicy zostali pozbawieni prawa zasiadania w radzie miasta oraz możliwości wstąpienia do cechu piwowarów, czyli wykonywania jednego z bardziej dochodowych zawodów. Osobistą decyzją króla Zygmunta III Wazy zostali też zobligowani, na równi z pozostałymi mieszczanami. do opłaty podatku gruntowego, tzw. daniny zbożowej na rzecz miejscowego proboszcza katolickiego. Warto zauważyć, że proboszczem był wówczas niemiecki duchowny, zarazem kanonik średzki ksiądz Marcin Osłowski. Wazowie w sprawach ustrojowych grodu kierowali się kryteriami religijnymi, a nie narodowymi. Wyznanie było wiodącym symbolem personalnej tożsamości i czynnikiem integrującym społecznie.
W 1619r. Konstancja postanowiła wznieść nową, obszerniejszą świątynię, w miejscu starego drewnianego kościoła Najświętszej Marii Panny. Budynek miał być murowany, na kamiennym fundamencie, zbudowany z tak zwanego muru pruskiego(drewno i glina). Jednocześnie przy tej okazji obdarowała parafię nadaniem kolejnego gruntu, który został zwolniony od podatku. Nowoczesna świątynia nie obroniła się niestety przed szalejącym ogniem, który kilka lat później wybuchł w centrum miasta. Po tym ogromnym pożarze z roku 1626 ( nie pierwszym w dziejach miasta, w większości o drewnianej wtedy zabudowie), przyznała znaczną subwencję na renowację i nowoczesną rozbudowę Piły.
Prace nad określeniem kształtu nowego miasta powierzyła Samuelowi Targowskiemu (1574-1633), sekretarzowi królewskiemu, prawnikowi po Akademii Krakowskiej, który w styczniu oraz jesienią 1627r. przebywał w Pile. Zgodnie z przeprowadzoną lustracją opracował zupełnie nowy program i plan urbanistycznego zagospodarowania Piły, z obszernym kwadratowym Nowym Rynkiem i okazałym ratuszem w centrum oraz pięcioma wychodzącymi z niego szerokimi bezpiecznymi ulicami. W programie określony został, wygląd ratusza i budynków wokół rynku, które miały być jednopiętrowe, o jednakowej wysokości i podobnej bryle. Budowane na ogół z gliny i drewna musiały posiadać murowane kominy, kamienną podmurówkę i ognioodporną dachówkę. Nie mogły mieć pokryć łatwopalnych ze słomy i trzciny. Nad brzegiem rzeki wyznaczone zostało specjalne miejsce ewakuacyjne dla ludności na wypadek kolejnego pożaru, albo innej klęski żywiołowej. Opodal Gwdy zalecono też rozmieszczenie tych warsztatów rzemieślniczych, które korzystały z otwartego ognia(kawale, piekarze, garncarze. W swoim programie Sameul Targowski zaprojektował także wygodne trakty komunikacyjne z sąsiednimi miejscowościami(np. Trzcianką.
Królowa sfinansowała oczywiście odbudowę spalonego kościoła parafialnego, którą ukończono w 1628r. Zaakceptowała postulat urzędnika, by w Pile w ciągu 3 lat zainstalować cegielnię, która urzeczywistniłaby plan uczynienia miasta prawdziwie murowanymi.
Przy okazji odbudowy miasta wprowadziła ograniczenia dotyczące osiedlania się ludności żydowskiej. Nie było to wyrazem antysemickich przekonań władczyni, a elementem ówczesnej praktyki społecznej i względów gospodarczych. (Ponadto, to właśnie Żydów oskarżano o spowodowanie ostatniego pożaru). Zgodnie z tym wydzielono im odrębne, ściśle określone miejsce pobytu. Nie mogli nabywać domów w innych rejonach miasta. Dzielnica mojżeszowa winna być odgraniczona głębokim rowem z wodą oraz palisadą odpowiedniej wysokości. Zakazano na jej terenie organizowania targów. Miała swój cmentarz i synagogę. Co ciekawe, to właśnie ultrakatolicka Konstancja wyraziła zgodę oraz wydzieliła środki na budowę synagogi.
Konstancja nie lubiła podróżować nadmiernie. W zasadzie częściej tylko między siedzibami monarszymi w Warszawie i Krakowie. Udokumentowane są trzy jej oficjalne wizyty w Częstochowie na Jasnej Górze. Dodatkowo wybrała się z mężem na wyprawę wojenną przeciw Moskwie w 1610r., ale dotarła tylko do Wilna, gdzie pełniła obowiązki dyplomatyczne pod nieobecność króla oblegającego Smoleńsk. Udzieliła wówczas stołecznemu litewskiemu grodowi pieniężnej pomocy, dla złagodzenia skutków rozległego pożaru, który wybuch odczas jej pobytu. Towarzyszyła też Zygmuntowi III w 1621r., w pierwszym etapie ekspedycji wojennej pod Chocim, odbywając drogę z wojskiem do Lublina.
Prawdopodobnie nigdy dłużej nie przebywała w naszym mieście. Możliwe, że jedynie przez nie przejeżdżała. Na pewno nie było to w 1625 r., w drodze na skromny pogrzeb szwagierki luteranki (popularniejszej wśród ludu niż królowa), księżnej Anny Wazówny(1568-1625), młodszej, ukochanej siostry króla Zygmunta, starościny golubskiej.
Była też królowa Konstancja właścicielką innego miasta królewskiego, Bielska Podlaskiego, leżącego na południe od Białegostoku i za jej rządów liczącego ponad trzy tysiące mieszkańców. Dwukrotnie więc większego od Piły. Kroniki nie odnotowują tam jednakże spektakularnych inwestycji królowej. Przypisują osobiste zatwierdzenie i wykonanie w 1611 r., wyroku śmierci na osądzonym przez jej prywatny sąd, miejscowym arianinie z pochodzenia Rusinem, Iwanie Tyszkowicu. Skazany został nie za poglądy i plan wzniesienia w mieście świątyni ariańskiej i negowanie boskości Trójcy Świętej, ale za wywołanie tumultu, najścia na sąd, nie uiszczenia nałożonej wcześniej grzywny itp. Wyrok wykonano , po okrutnych torturach, publicznie na Rynku Starego Miasta w Warszawie, w grudniu 1611r.
Należy zauważyć, że w piśmiennictwie fakty i opinie dotyczące osoby królowej Konstancji są nieraz sprzeczne. W części wynikają zapewne z uprzedzeń i złośliwej niekiedy propagandy czasów Rzeczypospolitej XVI i XVII wieku, okresu zmagań reformacji z kontrreformacją, dynastycznej walki o władzę. Trzeba także pamiętać, że Polska była zasobnym, rozległym krajem „od morza do morza”), uznawanym za jedno z mocarstw europejskich. Był to także okres, którego potężnym narzędziem oddziaływania stawał się coraz powszechniejszy druk.
Podobno najwierniejszy portret Konstancji Habsburżanki, pędzla jej męża Zygmunta- króla i utalentowanego malarza, znajduje się w Muzeum Czartoryskich w Krakowie. Jest to olejna miniatura z 1610 r. , na blasze miedzianej z srebrną sukienką.
Była ładniejsza od siostry Anny, mniej przystępna i bez większego wdzięku. Wyższa i szczuplejsza w momencie zaślubin. Miała pociągłą twarz, wysokie czoło, ciemne włosy i lekko wysadzone oczy oraz charakterystyczny wysunięty do przodu „podbródek” Habsburgów. Dziedziczną cechę fizjonomii tej potężnej przez wieki dynastii. Z czasem coraz częściej ulegała skłonności do słodyczy i wyraźnie utyła. To zaś sprzyjało nadciśnieniu i zapewne wczesnemu postępowi miażdżycy naczyń krwionośnych.
Zmarła w czterdziestym trzecim roku życia wskutek powikłań jakoby źle leczonego udaru słonecznego i znacznego odwodnienia organizmu. Nabawiła się go podczas wielogodzinnej procesji Bożego Ciała, w wyniku zaniedbania okrycia głowy i braku napojów przy upalnej i słonecznej pogodzie. Zgon nastąpił na Zamku Królewskim w Warszawie podczas snu, trzy tygodnie po uroczystości, 10 lipca 1631r.. Co sugeruje na jej ostre podłoże naczyniowe, w tym wypadku najprawdopodobniej na zawał serca. Król Zygmunt ciężko przeżył śmierć Konstancji. Małżeństwo darzyło się prawdziwym i szlachetnym uczuciem. Schorowany, pozbawiony bezpośredniej opieki żony, zmarł rok później, 30 kwietnia 1632 roku. Królowa została pochowana wraz z nim i w trakcie wspólnego p uncategorized/targowski_samuelogrzebu w Krakowie, w podziemiach kaplicy Zygmuntowskiej na Wawelu, 4 lutego 1633 r. Obecnie razem z nim spoczywa w kaplicy Wazów.
Bibliografia:
Źródła: Konstancja Austriaczka( królowa Polski 1605-1631)/Andrzej Kamieński/ Internet, TwojaHistoria.pl>Encyklopedia>Konstancja Austriaczka, dostęp 18.03.2026., Targowski Samuel/Maciej Usurski/ Słownik Pilan , Internet , http://tmmp.pila.pl/ uncategorized/targowski_samuel, dostęp 18.03.2026. Herb i barwa miasta Piły/Andrzej Milczyński/Piła 1990, s.9-13.
Artykuły i opracowania:
Piła, zarys dziejów(do roku 1945)/Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki/, Piła 1993, s.36-39. Geschichte der Stadt Schneidemühl,Würzburg 1965,/Bogdan Jaroszewicz/tłum., Piła 2005, s.4,16-19, 87-88, 114., Konklawe. Tajemnice wyborów papieskich/Przemysław Śliwiński/ Kraków 2025, s.389-390., Poczet polskich królowych i księżnych/ Zbigniew Satała/Kraków 1993, s. 223-227.,Habsburgowie/Stanisław Grodziski/,Wazowie/Michał Kopczyński/ [w:] Dynastie Europy/Antoni Mączak(red.)/, Wrocław 2003, s. 129, 526., Dzieje Polski do 1795r./Maria Bogucka/Warszawa 1964, s.193-194., Dzieje Polski w zarysie/Michał Bobrzyński/Warszawa 1974, s. 349,379,387., Boże Igrzysko. Historia Polski/ Norman Davies/ Kraków 1992, T. I, s. 192-193, 255-256., Dynastia Wazów w Polsce. Wychowanie i kształcenie młodych Wazów /Stefania Ochmann-Staniszewska/Internet http://czytelnia.pwn.pl>dynastia_wazów/młodzi.php, dostęp. 20.03.2026. Konstancja Habsburżanka- w kręgu rodziny i polityki/Paweł Duda/ wykład, Internet,www.youtube.com/watch?v=ekdEWM8NvS8, dostęp 21.03.2026.
Opracował Michał Początek
