Lekarz praktyczny, chirurg i akuszer, syn lekarza, urodzony w Pile w rodzinie żydowskiej. Lekarz Miejski i od 1899r. Radca Sanitarny, doradca lokalnych władz w zakresie zdrowia publicznego i współ administrator opieki zdrowotnej w regionie na przełomie XIX i XX wieku(Piła leżała w granicach ówczesnego powiatu chodzieskiego). Zmarł w 1907r. prawdopodobnie w Berlinie i tam został pogrzebany.
Ojciec Jacob, 1815-1870, syn Moritza; matka Henriette z d. Lowenstein, zm.28.12.1911r.; oboje rodzice do końca życia mieszkali w Pile, zostali pochowani na starym żydowskim, nieistniejącym już cmentarzu przy Karlstrasse, obecnym placu księdza doktora Bolesława Domańskiego. Żydowski kirkut został sprofanowany przez Niemców w 1938r., a następnie podczas wojny zlikwidowany.
Jacob Dawidsohn urodził się w Bydgoszczy, był lekarzem praktycznym (czyli ogólnym), jednocześnie chirurgiem i akuszerem. Późną jesienią 1853r. przeprowadził się z Trzcianki do Piły. Wśród ludności Trzcianki (Schȍnlanke), nazwisko Dawidshon występowało względnie często, w książkach meldunkowych znajdujemy Huldę urodzoną w 1876r. oraz Michaelisa urodzonego w 1877r..Oboje zginęli w Oświęcimiu w 1944r., podobnie jak urodzona w Pile w 1905r. Paula z d. Katz, być może żona wnuka doktora Hugona.
Jacob Dawidsohn był w 1863r. autorem krótkiej publikacji z opisem własnego przypadku, ciąży bliźniaczej u ciężarnej z anemią„Eine zwillingsgeburst”, w czasopiśmie lekarskiego Towarzystwa Położniczego w Berlinie pt. „Monatsschrift für Geburstskunde und Frauenkankheiten” (Miesięczniku ginekologiczno-położniczym) redagowanym był przez tuzów niemieckiej nauki położniczej, profesorów Carla Credego(1819-1892) z Lipska, Karla von Heckera(1827-1882) z Monachium, Augusta Eduarda Martina(1809-1875) z Berlina i Ferdinanda Augusta Marii Franza von Ritgena(1787 -1865) z Giessen.
Piła liczyła w 1850r., 4150 mieszkańców. W 1834r. mieszkało w niej 404 Żydów, w 1880r. liczba ta wzrosła do 805, po czym spadała dochodząc w roku 1910 do 580 osób. Gmina miała własną, okazałą synagogę w centrum miasta przy placu Wilhelmowskim, budowaną w latach 1838-1841, nieopodal katolickiej świątyni Świętych. Janów. Od 1840r. budową kierował pilski radca budowlany P. Crüger. Murowany, eklektyczny budynek synagogi wzniesiono według projektu radcy budowlanego Crugera, nawiązującego do stylu sławnego niemieckiego architekta Karla Friedricha Schinkla(1781- 1841). Bożnica powstała w ramach odbudowy śródmieścia po ogromnym pożarze w roku 1834. Budowla uległa doszczętnemu zniszczeniu w wyniku podpalenia i tumultu wywołanego z 9 na 10 listopada 1938r., podczas osławionej hitlerowskiej „Kryształowej nocy”.
W Prowincji Poznańskiej odsetek społeczności żydowskiej stanowił 5,7% populacji. W połowie XIX wieku w aż 25 miastach na ogólną liczbę 144, ludność żydowska stanowiła od 30 do 50 %. Dodatkowym powodem liczebnego(okresowego) przyrostu ludności żydowskiej w Prowincji był najpierw tzw. patent naturalizacyjny prezesa Prowincji Eduarda Flottwella z 1 czerwca 1833r., przyznający pełnię praw obywatelskich grupie Żydów o wyższym statusie materialnym i posługujących się językiem niemieckim a później korzystne dla nich i rozszerzone regulacje prawne z lat 1844 – 1848.
Przybycie Jocoba Dawidsohna do Piły w 1853r., mogło mieć związek z niewiele wcześniejszą wyprowadzką z Piły do Inowrocławia, doktora Salomona, także Żyda, lekarza o podobnych kwalifikacjach. W tym czasie funkcje i urzędy lekarskie we wschodnich Prowincjach Prus(ale i de facto kulturowych prowincjach) pełnili głównie medycy niemieccy, rzadziej wyznania mojżeszowego, jeszcze rzadziej Polacy. Równocześnie Polkom z kolei, łatwiej było otrzymać licencję akuszerki, czyli położnej. Władze pruskie zabiegając zarówno ze wzglądów gospodarczych, jak i militarnych o rozwój demograficzny, przywiązywały wielką wagę do fachowej opieki okołoporodowej i surowo karały proceder tzw. „babienia”, pokątnej pomocy udzielanej rodzącym przez osoby nieuprawnione. Odpowiednio wykształcone kadry były na ziemi wielkopolskiej bardziej dostępne, dzięki działającemu w Poznaniu od 1817r., Instytutowi Szkolenia Akuszerek, potem modernizowanego z inicjatywy, m.in. polskich lekarzy: Karola Marcinkowskiego i Teofila Mateckiego. Zatem już w 1873r. w Prowincji Poznańskiej(składała się z Rejencji Poznańskiej i Rejencji Bydgoskiej) było nawet 620 akuszerek, tylko 17 dentystów i 285 lekarzy. Niemal równocześnie z Dawisohnem pracę w Pile, jako Akuszerka Miejska, podjęła pani Salomonowicz, która przybyła z Falkenburga(obecnego Złocieńca, na Pojezierzu Drawskim, znanego już od 1838r. jako siedziba manufaktury włókienniczej).
W społecznościach żydowskich filantropia spełniała ważne funkcje społeczne i religijne. Dobroczynność była religijnym nakazem i moralnym obowiązkiem. Wsparcie materialne i pomoc chorym oraz cierpiącym było na przestrzeni wieków zadaniem licznych żydowskich stowarzyszeń i bractw. Talmud pouczał, że większą zasługę ma ten kto daje jałmużnę konkretnym ludziom, niż ten kto składa ofiarę Bogu. Na zbiorowym zdjęciu z 1902r. w gronie kilkunastu znaczących lekarzy i urzędników Poznania, tudzież całej niemal Prowincji, spotykamy doktora Hugo Dawidsohna podczas dorocznego spotkania samarytańskiego w Poznaniu. Odbyło się ono 1-2 lipca tego roku, przy sporym zainteresowaniu mediów(gazety) i opinii publicznej. Apolityczna, demokratyczna Niemiecka Federacja Samarytańska zrzeszała przedstawicieli modnego wówczas ruchu dobroczynnego skupionych w samorządnych, autonomicznych oddziałach regionalnych. Tworzyli ją wolontariusze, nie tylko lekarze, którzy bezinteresownie udzielali porad chorym w przytułkach i organizowali dla młodzieży kursy pierwszej pomocy podczas obozów letnich. Opiekowali się starcami i inwalidami, wspierali ich materialnie. Tworzyli mobilne grupy pomocy i wsparcia. Utrzymywali się ze składek członkowskich i dotacji. Organizacja powstała w latach 80. XIX wieku, jej poznańska gałąź funkcjonowała w latach 1896-1934, kiedy została włączona do struktur Niemieckiego Czerwonego Krzyża. Idea zaangażowania charytatywnego stawała się coraz powszechniejsza. Działalność podobnego stowarzyszenia w Małopolsce zainicjował na początku XX wieku, znany i długo praktykujący w Poznaniu okulista, doktor Bolesław Wicherkiewicz(1847-1915).
Hugo przyszedł na świat w 24 stycznia 1855r.
Uczył się najpierw w szkole wyznaniowej(cheder, bet midrasz), przy funkcjonującej w Pile synagodze(synagoga, to też w znaczeniu religijnym, nic innego jak szkoła). Uczęszczał do Królewskiego Gimnazjum(istniejącego od 1869r.i kontynuującego działalność powstałego w 1858r.progimnazjum) przy Friedrichstrasse (obecnie Spacerowa). Świadectwo dojrzałości otrzymał wiosną(„termin wielkanocny”). Został immatrykulowany na wydziale medycznym Uniwersytetu w Bonn, 25 października 1873r. i określony jako student pochodzenia żydowskiego z Piły. Następnie w 1878r. przeniósł się na Uniwersytet w Marburgu, gdzie za kadencji rektorskiej profesora prawa, doktora Carla Philippa Fuchsa(1821-1884) dokończył studia. Uczelnia w Marburgu nad rzeką Lahn w Hesji została założona w 1527r., obecnie kształci ok. 26 tys. studentów i zatrudnia 7 tys. pracowników. Dawidsohn, podobnie jak ojciec chciał być położnikiem. Na temat doktoratu wybrał: „Ueber den sitz der placenta”(O lokalizacjach łożyska płodowego). W formie książkowej dysertacja została wydana w Marburgu w roku 1879. Po studiach leczył krótko w rodzinnym mieście, po czym zatrudnił się w Berlinie. W fachowym czasopiśmie Berliner Klinische Wochenschrift(Berliński Tygodnik Kliniczny)(nr 35, s.697.), w 1888r. umieścił artykuł o tytule brzmiącym po polsku: „Jak lekarz powinien dezynfekować swoje narzędzia”. Renomowane czasopismo, ukierunkowane głównie na choroby wewnętrzne, ukazywało się w języku niemieckim w latach 1864-1921, nosiło podtytuł „Przewodnik dla praktykujących lekarzy”. Publikowało najnowsze i sprawdzone doniesienia dotyczące diagnostyki medycznej i terapii. Kolejnymi redaktorami cenionego wydawnictwa byli księgarz-wydawca Eduard Aber oraz profesor urologii Carl Posner(1854-1928).
Po pewnym czasie Dawidshon powrócił do Piły i podjął praktykę lekarską. Jako medyk ogólny, chirurg i akuszer dość szybko zyskał uznanie oraz szacunek. W 1892r. był jednym z 28 radnych miejskich, m.in. obok aptekarza Kuhnke, innego lekarza Briese, właściciela cegielni Brandta, adwokata Glassa, prezesa banku Wiecka. W okresie pobytu w Pile opublikował dwie prace z zakresu balneologii. Pierwszą wydaną pt. „Die ergebenisse der Fango- behandlung nach den erfahrungen an der Berliner Fango-kurensalt”(Wyniki leczenia błotno- borowinowego według doświadczeń Berlińskiego Zakładu Kąpieli Borowinowych),wznowiono w 1965r. Natomiast w roku 1897 ukazała się pozycja „ Die Fango kurensalt zu Berlin. Nebstbemerkungenüber Battaglia. (Kuracje błotno-borowinkowew Berlinie. Kilka uwag o produkcie gorących źródeł z okolic Battalagia; włoskiej miejscowości uzdrowiskowej niedaleko Wenecji). H. Davidshon publikował też prace medyczne w innych periodykach, m.in. w Zeitschrift fur etnologie(1897r.), wydawanym przez Berlińskie Towarzystwo Antropologii, Etnologii(kulturoznawstwa) i Prehistorii. Tytuł i tematyka poruszanych tam zagadnień świadczą o szerokich, humanistycznych horyzontach pilskiego lekarza. Pismozostało założone w 1869r. i kierowane przez słynnego patologa, twórcy komórkowej teorii chorób, profesora Rudolfa Virchowa(1821-1902).
W 1899r., po 20 latach nienagannej pracy lekarskiej, Dawidsohn otrzymał przysługujący w Cesarstwie Niemieckim prestiżowy, szanowany w środowisku i wśród społeczności lokalnej, honorowy tytuł radcy sanitarnego. W tym charakterze mógł uczestniczyć czynnie w sesjach Rady Miasta oraz dla potrzeb Magistratu(burmistrza) opiniować zakres i celowość inwestycji w dziedzinie służby zdrowia.
Współpracował z fizykiem powiatowym( naczelnym lekarzem regionu i zwierzchnikiem służby zdrowia) przy kontroli szpitali i przytułków, warunków higieny i działalności personelu pomocniczego. Przygotowywał instrukcje sanitarne, zwłaszcza na wypadek epidemii, miał uprawnienie do wykonywania sekcji zwłok oraz obdukcji sądowych.
W książkach adresowych Piły z 1896r. i 1905r. umieszczono go(w pierwszej z nich) w spisie sześciu, a w drugiej ośmiu tutejszych (7) cywilnych lekarzy i jednego medyka wojskowego. Nikt z nich, prócz Dawidsohna nie posiadał wtedy zaszczytnego tytułu radcy. Z czasem godności tej dostąpił młodszy kolega, również Żyd i absolwent(w 1895r.) pilskiego Królewskiego Gimnazjum, urodzony tu i długo pracujący lekarz praktyczny doktor, Ernst Mislowitzer.
Dawidsohn zamieszkiwał i praktykował przy ówczesnej Arsenałowej(Zeughausstrasse); obecnie 1 Maja pod numerem 2.W książce adresowej podano godziny przyjęć. Udzielał też wizyt w domach pacjentów, raczej tych zamożnych, nie znano bowiem jeszcze wtedy instytucji Pogotowia Ratunkowego ani tzw. pomocy doraźnej. Odwiedzał wreszcie, co było wówczas standardem, swoich podopiecznych skierowanych do szpitala. Nowoczesna lecznica w Pile, budowana w latach 1898-1899, rozpoczęła działalność w 1900r. Najpierw w nieistniejącym już budynku przy Berlinerstrasse( obecnie Al. Wojska Polskiego) ulokowano tylko oddział wewnętrzny. W 1905r., ośrodek powiększono o sale operacyjne i łóżka chirurgiczne(23), przez co szpital posiadał miejsca dla 75 chorych.
Łatwo ustalić nazwiska i profesje niektórych sąsiadów Dawidsohna przy Arsenałowej. Numer 1 to budynek, stojącej do dziś części arsenału landwery. Pod 3. mieszkał między innymi szewc Franciszek Łukaszewicz, pod nr 4 Eduard Hein cukiernik, zaś pod 6. nauczyciel Adolf Hauenstein itd., bo jak wiadomo była to długa ulica. Można zresztą odnaleźć starą niemiecką pocztówkę z fotografią domu doktora. W książce adresowej Piły z roku 1914 dr Dawidsohn już nie figuruje. Wcześniej wyjechał nie po raz pierwszy na dłużej do Berlina. Związki z metropolią i innymi miastami Brandenburgii, były wszakże bliskie. W Pile osiadło wielu przybyszów stamtąd, utrzymywano kontakty na płaszczyźnie artystycznej, czerpano nawet wzorce architektoniczne. Rozrastająca się Schneiedemühl bywała z dumą nazywana „małym Berlinem”. Dogodne połączenie kolejowe ze stolicą Rzeszy istniało przecież od połowy XIX wieku, a podróż zajmowała nie więcej niż 5 godzin. Wyjazd Dawidshona spowodowany był częściowo dla poratowania zdrowia w tamtejszych klinikach, ale też w celach naukowo- zawodowych. Wkrótce zaowocowało to m.in. edycją opracowania ”Die technik der hydrotherapie”(Techniki leczenia wodą),wydanego w Berlinie w 1906r.
Jeszcze w 1916r. inny Dawidsohn- Hans, być może syn doktora, pełnił funkcję radcy budowlanego w pilskim wydziale przemysłu i rzemiosła. W następnym, trzecim roku wojny światowej został zmobilizowany do wojska i zginął w szeregach Wehrmachtu.
Bibliografia
Źródła:
Archiwum Państwowe w Poznaniu Oddział w Pile, AmtsblattKȍniglichenPreussischenRegierungzu Bromberg (Dziennik Urzędowy Królewskiej Pruskiej Rejencji w Bydgoszczy nr 42, 50 i 51/1853, z 02.11., 16.12. i 23. 12. 1853, s. 359, 450, 457., Adressbuch der Stadt ScheidemühlAdressbuch der StadtScheidemühlAusgabe 1896, s.16,23.,Scheidemühl 1905, s.18, 91., Scheidemühl1905, s. 129. Adressbuch der Stadt Scheidemühl1914, s.155., Monetsschrift fur geburstskunde Und frankenheitenim verein mit der Gesselschaft fur Gebursthulte In Berlin/ Carl Siegemund Franz Crede^(red.)/ Berlin 1863, s. 152., Internet, archiv.ub.uni-marburg.de/eb/2012/0195/AII. pdf, s.14, dostęp 17.01.2026., Internet, dbc.wroc.pl/content/35763/PDF/37152.pdf. s.40, dostęp 17.01.2026., Internet, Nekrologia Minakowskiej, nekrologia.wielcy.pl,dostęp 11.02.2026., Internet, Pocztówkiüühttps://pocztówki-schneidemuhl.pila.pl>zeghausstrasse, dostęp 15.01.2026., Internet, The Jews of Posen Province in the Nineteenth Century/Edward David Luft/ Washington 2015,s. 377-379, WielkopolskaBibliotekaCyfrowa,https://www.wbc.poznan.pl/content/381538-Jews of Posen Province, PDF., dostęp 12.02.2026.
Artykuły i opracowania:
Tradycyjne żydowskie organizacje społeczne/Ignacy Einhorn/, Archiwum Historii i Filozofii Medycyny(AHiFM) 2007, 70, 98-102., Rola i czynności fizyków powiatowych w Wielkim Księstwie Poznańskim/Michał Początek/AHiFM 2012, 75, 26-43., Piła zarys dziejów/Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki/Piła 1993, s.74, 80., Ludność niemiecka w Poznańskiem w latach 1815-1864/Jerzy Kozłowski/ [w:] Niemcy w Poznańskiem wobec polityki germanizacyjnej 1815-1920/Bolesław Grześ, Jerzy Kozłowski, Aleksander Kramski/ Poznań 1976 s. 15-30., Geschichte der Stadt Scheidemühl/Karl Boese/ wyd. 2, Wurzburg 1965, tłum. i redakcja Bogdan Jaroszewicz, Piła 2005, s.30,38. History of the Jewishcommunity of Scheidemühl1941 to the Holocaust/Peter SimonsteinCullman/AvotaynuBergenfield NJ. 2006, s.190, 316., Z dziejów Kościoła Ewangelickiego w Pile/Marek Fijałkowski, Tomasz Wola/, Piła 2009, s,33-35., Internet, DeutscherSamariter- Bund, https://www.wikiwand.com., dostęp 12.01.2023., Zarys dziejów Szpitala Miejskiego w Pile w XX wieku/Michał Początek/Kronika Wielkopolski 2005 nr. 3, s. 76., Mniejszość żydowska na Krajnie w XIX i XX wieku/Tomasz Kawski/[w:]Dziedzictwo kulturowe na Krajnie i Pałukach: wybrane problemy z dziejów Krajny Nakielskiej i związki Krajny z Pałukami/Sławomir Łaniecki, Leszek Skaza, (red.)/ Nakło n. Notecią 2004, t. 2. S.224.
Opracował Michał Początek