Dwukrotny burmistrz Piły w latach 1750-1755 i 1762-1772. Mieszczanin. Sekretarz Jego Królewskiej Mości od 1757r. lub nawet od 1745r., z nadania króla Polski Augusta III Sasa. Wieloletni radny miejski. Ojciec Stanisława, najwybitniejszego z Pilan, pisarza politycznego, filozofa i przyrodnika, męża stanu, filantropa.
Urodził się około roku 1715, zmarł po roku 1795. Pochowany na katolickim cmentarzu przykościelnym parafii św. Jana Chrzciciela i św. Jana Ewangelisty w Pile, który funkcjonował w tym miejscu do roku 1835.
Posługiwał się jeszcze tradycyjnym brzmieniem nazwiska- Stasic. Dopiero ksiądz Stanisław, opowiadający się za reformą języka polskiego i użytecznością spółgłosek „szeleszczących”(„sz”, „cz”) zaczął pisać się jako Staszic.
Wawrzyniec był synem Andrzeja, także burmistrza miasta sprawującego urząd przez blisko trzydzieści lat. Andrzej Staszic przez długi okres rywalizował ze „zwierzchnością”, czyli starostami ujskimi, najpierw Adamem, a następnie Stanisławem Naramowskimi o jurysdykcję nad żyzną ziemią, leżącą w obrębie miasta i na terenach podmiejskich. W tym sporze chodziło także o odmowę kilkakrotnie potwierdzanego, królewskiego przywileju przyznającego Pilanom prawo do wolnego wyrębu w nieodległych lasach zelgniewskich. Prawo wyrębu miało dla Piły duże znaczenie. Sama nazwa miasta Piły wywodzi się od pradawnej obecności zakładów przetwarzających drewno, czyli tartaków. W 1730r. za wystąpienie przeciw władzy starosty i jego zamiarom kontrolowania rachunków miejskich, burmistrz Andrzej Stasic wraz z innym rajcą miejskim został skazany wyrokiem sądu królewskiego na 3 miesiące więzienia i wysoką grzywnę. Podtekstem wyroku była też walka o suwerenność i autonomię miasta, które jako gród królewski podlegało staroście, przedstawicielowi monarchy. Starosta miał prawo kontrasygnować kandydata na burmistrza wskazanego przez Magistrat oraz decydować niemal arbitralnie (według własnego uznania) o podatkach i opłatach komunalnych. Należy także zauważyć, że stosunki gospodarcze były wówczas dosyć złożone. Mieszczanie pilscy mieli prawo do posiadania określonego z góry areału ziemi uprawnej, a 2/3 z nich było równocześnie właścicielami podmiejskich łąk. Od terenów tych musieli płacić starostwu odpowiedni podatek. Problem polegał na tym, że w ramach redystrybucji środków z podatku, na potrzeby rozwijającego się miasta trafiał tylko niewielki jego odsetek. Stąd zatargi.
W drugiej połowie XVIII w. nastały już jednak czasy. Mieszczaństwo Rzeczypospolitej stanowczo i sukcesywnie zaczęło zabiegać o pełnię praw politycznych. Oczywiście wbrew opozycji konserwatywnej i dominującej dotąd szlachty. Mieszczanie należeli dotąd, podobnie jak chłopi, do najniższego poziomu w hierarchii stanowej, do stanu trzeciego. Pierwszy tworzyła szlachta, drugi duchowieństwo. Najkrótszą i najbardziej dostępną drogą awansu społecznego dla mieszczanina była więc kariera duchowna, z czego dwaj synowie Wawrzyńca Stasica – Stanisław i Andrzej skwapliwie skorzystali.
Poprzednikiem oraz krewnym Andrzeja i Wawrzyńca Stasiców najprawdopodobniej był Piotr Stasic, ławnik wałecki, a następnie wójt. Piotr wymieniany jest w wałeckich dokumentach grodzkich w latach 1643-1646, jako reprezentant Piły w procesie sądowym przeciwko zbrodni zabójstwa i okaleczenia Pilan, broniących dobytku wobec samowolnej napaści oddziału grasujących żołnierzy królewskich, pozostających pod komendą starosty starogardzkiego Jana Denhoffa. Agresja żołnierzy wynikała zaś z ciągłego nieopłacania, czy niedopłacania wojska.
Wawrzyniec ożenił się ze starszą o ok. 5-6 lat Katarzyną z Mędlickich(1709-1781), córką Franciszka, także w przeszłości pilskiego burmistrza. Mędliccy byli z kolei spokrewnieni z Szumanami, herbową szlachtą, wywodzącą się chojnickiej Kosznajderii (regionu etnograficznego na Pomorzu Gdańskim, m pograniczu Kaszub, Borów Tucholskich i Krajny), których wybitnym reprezentantem był Pantaleon Wawrzyniec(1782-1849), patriota, prawnik, działacz polityczny, poseł do sejmu prowincjonalnego Wielkiego Księstwa Poznańskiego i pruskiego Zgromadzenia Narodowego, członek Komitetu Narodowego Polskiego w Poznaniu w Wiośnie Ludów 1848r. Wuj Karola Libelta(1807-1875, Karol był mężem bratanicy Marii Szumanówny, córki Maurycego) filozofa i prezesa Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, współorganizatora wielkopolskiego ruchu organicznikowskiego i apolitycznego Towarzystwa Przemysłowców Polskich. Towarzystwo działało również w Pile i brało udział w 1876r., w instalacji tablicy pamięci Stanisława Staszica, w 50 rocznicę śmierci. Tablica – na zewnętrznej ścianie katolickiego kościoła św. Janów, upamiętniała chrzest Staszica 6 listopada 1755r.
Katarzyna Mędlicka, matka Stanisława Staszica i Agnieszka Poradowska, matka Pantaleona Szumana były kuzynkami.
Wawrzyniec i Katarzyna dochowali się czworga dzieci: Antoniego(ur, w 1743r.),miejskiego urzędnika-sekretarza, który zmarł w młodości, Andrzeja(ur. w 1745r., zm. w 1824r.), księdza- wikarego w Brodnicy na Pomorzu, następnie proboszcza w wielkopolskim Wytomyślu, wsi w powiecie bukowskim i prepozyta w Lwówku, Anny(ur. w 1744r., zm. po roku 1826), zamężnej z Janem Kunkelem zamieszkałej w Kąkolewicach(dawniej Kunkolewice), obecnie gmina Budzyń oraz najmłodszego Stanisława Wawrzyńca(1755-1826), potem sławnego przyrodnika i uczonego.
Wawrzyniec Stasic był człowiekiem światłym i roztropnym, czytał literaturę klasyczną w języku oryginału, znał prawo rzymskie (wg relacji sławnego syna w „Krótkim rysie życia mego). Orędował za pogłębioną edukacją Stanisława w kolegium jezuickim w Wałczu, a następnie studiów zagranicznych na paryskiej Sorbonie. Sam był zapewne absolwentem najpierw przykościelnej szkółki w Pile, a potem wałeckich „Aten”, działających od roku 1665. Finansował paryskie studia Stanisława. Być może, że część wydatków na ten cel pokryła spłata udziałów w przyszłym spadku po rodzicach. Nastąpiło to po I rozbiorze i narzuceniu zwierzchności zaborcy, której Stasicowie głośno oponowali. Darowizna miała uwolnić Stanisława od wszelkich ewentualnych zobowiązań na terenie okupowanego miasta. Nieco wcześniej ojciec wyreklamował go od poboru i służby w wojsku pruskim.
Wcześniej rodzice łożyli także na edukację starszego syna, Andrzeja w Wałczu i Poznaniu. Pierwsze lekcje bracia Stasicowie pobierali jednak w domu.
Trochę nadopiekuńcza wobec Stanisława matka, znacznie przecież młodszego od pozostałego rodzeństwa, chciała go jak najdłużej zatrzymać w bliskim zasięgu rodzinnego domu i pod troskliwą opieką. Dbała o wychowanie moralne w oparciu o tradycyjne wzorce katolickie i to zapewne ona stała za decyzją posłania Stanisława na studia w seminarium w nieodległym Poznaniu. Prawdopodobnie relacja z matką, pomijając kwestie obowiązkowego dla księży celibatu, ukształtowała na całe życie stosunek syna do kobiet, a zarazem niezwykle praktyczne podejście do życia. Z jednej strony prywatna codzienna osobista powściągliwość i oszczędność, z drugiej szlachetna filantropia.
Jak zapewnia w pozostawionym testamencie ksiądz Andrzej, bracia do końca utrzymywali żywe kontakty, a szczególnie w okresie nauki w poznańskich szkołach wzajemnie się wspierali i pomagali.
Wawrzyniec Stasic był właścicielem folwarku rolnego na pilskim Zamościu, położonego na wschód od Gwdy oraz nadrzecznego browaru i młyna. Folwark ten rodzina sprzedała w roku 1794, gdy stan zdrowia Wawrzyńca uniemożliwiał mu efektywne gospodarowanie.
Kamienica, którą zamieszkiwali znajdowała się na zachodnich terenach miasta, na Zamościu. Wypoczynkowy, letni budyneczek o konstrukcji szachulcowej to jedyna zachowana do dziś nieruchomość pozostała po Stasicach( Domek Staszica). Temu miejscu zwyczajowo i niekonieczne prawdziwie, przypisuje się też lokalizację narodzin samego Stanisława. .
W 1752r. Wawrzyniec przewodził buntowi nadnoteckich mieszczan(także miast Ujścia i Jastrowia) przeciw zakusom fiskalnym i administracyjnym wobec Piły, starosty Mikołaja Święcickiego i podstarościego Macieja Nowowiejskiego. Sprawa przez dwa lata toczyła się przed sądem asesorskim. Wawrzyniec reprezentował mieszczan pilskich również w kolejnych odsłonach konfliktu o prawo wyrębu lasu w puszczy zelgniewskiej. Nie brał natomiast bezpośredniego udziału w zbrojnych potyczkach z ludźmi starosty zelgniewskiego, choćby tej w roku 1750, za Władysława Krzyckiego, ani później za kadencji generała wojsk koronnych i Targowiczanina, Kazimierza Raczyńskiego(1739-1824). Kierował walką stanowczych Pilan z sołtysem Piotrem Nehringiem, właścicielem folwarku Płotka, który posiadał też nieruchomości i interesy gospodarcze na terenie miasta. Pokłosiem tych starć byli ranni po obu stronach i duże straty materialne. Ostatni taki epizod za rządów Wawrzyńca Stasica miał miejsce 20 kwietnia 1771r.
Podczas Konfederacji Barskiej(1764-1768), Burmistrz Stasic był przez kilka miesięcy więziony przez Rosjan, których wojska w pościgu za powstańcami zajęły Piłę. Dowodził nimi generał Iwan Grigoriewicz Drewicz vel Johann von Drewitz, oficer znany z okrucieństwa i mordujący wziętych w niewolę jeńców. Oddziały Drewitza próbowały wymusić kontrybucję na mieszkańcach. Miał to być opłacony okup za jego zwolnienie. Takiemu działaniu sprzeciwił się sam burmistrz.
Ustrój miasta Piły kształtowało, przyjęte z dawien dawna prawo magdeburskie, wykluczające aspiracje obywatelskie pospólstwa. W XVIII wiecznej Rzeczypospolitej rola burmistrza średniej wielkości miasta, czyli według późniejszej nomenklatury pruskiej II klasy(w skali czterostopniowej; gdzie burmistrzów w większych municypiach mogło być jednocześnie nawet czterech),różniła się od dzisiejszych standardów. Pochodząc z wyboru i ciesząc się autorytetem oraz zaufaniem mieszkańców, skutecznie zarządzał on administracją ukierunkowaną na rozwiązywanie codziennych spraw porządkowych, czynności policyjnych i problemów opiekuńczych. Wspólnie z Magistratem wydawał tzw. wilkierze, czyli bieżące dyrektywy dotyczące tych obszarów. Nie posiadał pozycji politycznej, ani pełni uprawnień dzisiejszych włodarzy. Miał dosyć ograniczone kompetencje w zakresie inwestycji i strategii rozwoju. Te należały do właściwego starosty królewskiego.
Po zaborze regionu nadnoteckiego przez króla Prus Fryderyka II w roku 1772, mianowano nowego burmistrza(Franciszka Pipera). Jaki był wówczas obraz Piły ? Miasto liczyło 1392 mieszkańców, w większości Polaków i katolików. Jedną trzecią ludności stanowili Żydzi, którzy zajmowali się przede wszystkim handlem. Zarobkowało w nim 116 rzemieślników, głównie sukienników i szewców. Miasto było zadłużone na sumę 600 talarów, którą wydatkowano na naprawę mostu na Gwdzie. Przybyli rachmistrze pruscy odnotowali także, że nie posiadało odpowiedniego sprzętu gaśniczego na wypadek pożaru. Zadbane i regularnie naprawiane miały być za to podmiejskie drogi dojazdowe. Urzędnicy nie otrzymywali stałych pensji, a dzielono między nich dochód z kar pieniężnych wymierzanych przez sąd grodzki. Ostatni burmistrz polski – Wawrzyniec Stasic miał dodatkowe dochody z opłaty mostowej i taksy targowej. (W przedrozbiorowej Pile targi odbywały się dwa razy w tygodniu, corocznie organizowano też 3-4 duże jarmarki). W nowych okolicznościach, po utracie stanowiska Wawrzyniec Stasic zasiadał wprawdzie w Radzie Miasta, ale tylko jako jeden z 6 asesorów(rajców). Kadencja trwała rok, rajcy otrzymywali w tym okresie łącznie po 24 talary w gotówce oraz odzież, bezpłatne mieszkanie i byli zwolnieni od wszelkich podatków. Członkowie Magistratu, podobnie jak miejscowy proboszcz musieli podpisać deklarację lojalności wobec nowej władzy. Trudno zaakceptować informację niemieckiego historyka Karla Boesego, że 27 września 1772r., Wawrzyniec miał nawet osobiście w Malborku(niem. Marienburg) składać królowi uroczysty hołd. Nie prowadzono municypalnych ksiąg hipotecznych, transakcje nieruchomościami rejestrowano w wałeckich księgach grodzkich, gdzie ulokowano siedzibę nowego pruskiego powiatu.
Niestety nie można poznać bliżej aktywności pilskich ojców miasta w czasach staropolskich, bowiem archiwum miejskie spłonęło podczas katastrofalnego pożaru ratusza i części śródmieścia w 1834r.
Bibliografia
Źródła: Krótki rys życia mego/Stanisław Staszic/[w:]Stanisław Staszic. Wielki syn ziemi pilskiej, Piła 1986.
Artykuły i opracowania
Stanisław Staszic/Zbigniew Wójcik/, Radom 2008, s. 38-42.,Stanisław Staszic. Portret mieszczanina/Barbara Szacka/Warszawa 1961, s. 9-11., Wątki medyczne w biografiach wybitnych Wielkopolan: Stanisława Staszica i Augusta Cieszkowskiego/ Michał Początek/ Archiwum Historii i Filozofii Medycyna, 2020, 83, s. 39., „Trzymam się przy prawach miasta Piły”. Rodzina Stasiców jako przywódcy „buntów” pilskich mieszczan w XVII i XVIII wieku/Józef Olejniczak/ Zeszyty Staszicowskie(ZS), Piła 13/2024, s.75-96., Genealogia potomków Sejmu Wielkiego/ M.J. Minakowska/ Internet, www.sejm-wielki.pl/b/psb.31788.1, dostęp 21.04.2026., Pantaleon Wawrzyniec Szuman 1782- 1849/Maria Bochan/ Rocznik Nadnotecki, XXIV/1993, s.81-83., Zarys dziejów Piły (do roku 1945)/Zygmunt Boras, Zbigniew Dworecki/Piła 1993, s.29, 33, 45-50., Staszic jako świadek i komentator konfederacji barskiej i insurekcji kościuszkowskiej/Marian Skrzypek/ Piła (ZS) 10/2016, s. 9., Testament księdza Andrzeja Stasica/Józef Olejniczak/ Piła(ZS)11/2018, s 163-185., Pokłosie Staszicowskie/Stanisław Czarniecki/ Piła 2009, s. 194-195., Mały słownik historii Polski/Tadeusz Łepkowski (red.)/ Warszawa 1967, s.281, 293, 402.,Geschichte der Stadt Schneidemuhl/ Karl Boese, polskie tłum. Bogdan Jaroszewicz-2005/ Wurzburg 1965, wyd. II, s. 21-23.
Opracował Michał Początek
